Материал: 3000 та бухгалтерия тказмаси исобваралар режаси бйича боланишлар Муаддима

Ходимларнинг бошқа операциялар бўйича қарзини

ҳисобга олувчи счётларнинг (4700) боғланиши
Мазкур гуруҳ счётлари меҳнатга ҳақ тўлаш бўйича ва ҳисобдор шахслар билан ҳисоб-китоблардан ташқари, корхона ходимлари билан барча турдаги ҳисоб-китоблар тўғрисидаги ахборотни умумлаштириш учун мўлжалланган. Ҳисоб қуйидаги счётларда амалга оширилади:

4710 "Кредитга сотилган товарлар бўйича ходимларнинг қарзи";

4720 "Берилган қарзлар бўйича ходимларнинг қарзи";

4730 "Моддий зарарни қоплаш бўйича ходимларнинг қарзи";

4790 "Ходимларнинг бошқа қарзи".

Ушбу счётларнинг дебети бўйича ходимларнинг бошқа операциялар бўйича дебиторлик қарзининг вужудга келиши, кредитида - ушбу дебиторлик қарзининг қопланиши акс эттирилади.

Т/р	Хўжалик операциясининг мазмуни	Боғланувчи счётлар		Ёзувларни тасдиқловчи ҳужжатлар
		дебет	кредит
1	Корхонада ишлаб чиқарилган тайёр маҳсулот ходимларга кредитга сотилган	4710	9010	Юкхат, ҳисобварақ-фактура
2	Ходимларга товарлар кредитга сотилган	4710	9020	Юкхат, ҳисобварақ-фактура
3	Ходимларга кредитга хизматлар кўрсатилган	4710	9030	Ҳисобварақ-фактура, бажарилган ишлар далолатномаси
4	Ходимларнинг алоҳида тоифасига тўлов муддати кечиктирилиб, махсус кийим-бош ва пойабзал берилган	4710	1080	Юкхат, тарқатиш қайдномаси
5	Ходимларга кредитга сотилган товарлар учун савдо ташкилотларига пул маблағлари ўтказилган	4710	5110	Банк счётларидан кўчирмалар
6	Кредитга харид қилинган товарлар учун ходимлардан кассага келиб тушган нақд пул тўловларининг навбатдаги суммалари акс эттирилган	5010	4710	Кирим касса ордери
7	Кредитга харид қилинган товарлар учун ходимлардан ҳисобрақамига келиб тушган нақд пул тўловларининг навбатдаги суммалари акс эттирилган	5110	4710	Ҳисоб-китоб рақамидан банк кўчирмаси
8	Кредитга харид қилинган товарлар бўйича умидсиз дебиторлик қарзи даргумон қарзлар бўйича резерв ҳисобига ҳисобдан чиқарилган	4910	4710	Солиштирма далолатнома, Хўжалик судининг қарори
9	Кредитга харид қилинган товарлар бўйича умидсиз дебиторлик қарзи зарарга ҳисобдан чиқарилган	9430	4710	Солиштирма далолатнома, Хўжалик судининг қарори
10	Кредитга товарларни харид қилган ходимларнинг қарзи учун банкларнинг қисқа муддатли кредитлари олинган	4710	6810	Кредит шартномаси
11	Кредитга товарларни харид қилган ходимларнинг қарзи учун банкларнинг узоқ муддатли кредитлари олинган	4710	7810	Кредит шартномаси
12	Кредитга харид қилинган товарлар учун ходимлар меҳнат ҳақидан навбатдаги ушлаб қолишлар акс эттирилган	6710	4710	Счёт-маълумотнома
13	Банкларнинг кредити бўйича қарзлар корхона ходимлари томонидан қисман қопланиши акс эттирилган	6810, 7810	4710	Кредит шартномаси
14	Ходимларга берилган қарз (нақд пул кўринишида) суммаси акс эттирилган	4720	5010	Раҳбариятнинг қарори, чиқим касса ордери
15	Ходимларга тақдим этилган қарз ҳисоб-китоб счётидан берилган	4720	5110	Раҳбариятнинг қарори, ҳисоб-китоб счётидан банк кўчирмаси
16	Ходимларга тақдим этилган қарз махсус счётдан берилган	4720	5530	Раҳбариятнинг қарори, махсус счётдан банк кўчирмаси
17	Ходимга берилган қарз кассага қайтарилган	5010	4720	Кирим касса ордери
18	Ходимга берилган қарз ҳисоб-китоб счётига қайтарилган	5110	4720	Ҳисоб-китоб счётидан банк кўчирмаси
19	Ходимларга берилган қарз меҳнат ҳақидан ушлаб қолинган	6710	4720	Меҳнат ҳақининг ҳисоб-китоб қайдномаси
20	Ходимларга даргумон қарзлар бўйича резерв ҳисобидан берилган қарз бўйича умидсиз дебиторлик қарзи ҳисобдан чиқарилган	4910	4720	Солиштирма далолатнома, Хўжалик судининг қарори
21	Ходимларга берилган қарз бўйича умидсиз дебиторлик қарзи зарарга ҳисобдан чиқарилган	9430	4720	Солиштирма далолатнома, Хўжалик судининг қарори
22	Яроқсизликдан йўқотишлар моддий зарар етказишда айбдор бўлган ходимлар ҳисобига ҳисобдан чиқарилган	4730	2610	Яроқсизлик тўғрисида далолатнома
23	Кассада нақд пул камомади акс эттирилган:			Кассани инвентарлаш далолатномаси
	- камомад суммасига	5910	5010
	- камомад моддий жавобгар шахс ҳисобига ўтказилган	4730	5910
24	Пул ҳужжатларининг камомади акс эттирилган	4730	5610	Инвентарлаш далолатномаси
25	Йўлдаги пул маблағлари камомади акс эттирилган:			Банк счётларидан кўчирмалар
	- камомад суммасига	5910	5710
	- камомад моддий жавобгар шахс ҳисобига ўтказилган	4730	5910
26	Асосий воситалар камомадига айбдор шахслардан ундирилиши лозим бўлган суммалар акс эттирилган	4730	9210	Асосий воситаларнинг чиқиб кетиши тўғрисида далолатнома
27	Бошқа активлар камомадига айбдор шахслардан ундирилиши лозим бўлган суммалар акс эттирилган	4730	9220	Бошқа активларнинг чиқиб кетиши тўғрисида далолатнома, инвентарлаш далолатномаси
28	Моддий жавобгар шахс ёки бошқа ходим айбдор деб топилган тақдирда, активлар камомадининг ҳисобдан чиқарилиши акс эттирилган	4730	5910	Инвентарлаш далолатномаси
29	Товар-моддий қийматликлар қабул қилиниб кирим қилинганда, табиий камайиш меъёридан ортиқ бўлган камомади ва ходимнинг меҳнат ҳақидан ушлаб қолиниши акс эттирилган	6710	4730	Юкхат, материалларни қабул қилиш далолатномаси
30	Етишмаётган асосий воситани баҳолаш натижасида, унинг бозор қиймати (ундириш суммаси) даромад суммасига етишмаётган активнинг чиқиб кетишидан кўрилган зарар суммасидан юқори бўлган тақдирда, камомад акс эттирилган	4730	9310	Инвентарлаш далолатномаси
31	Етишмаётган бошқа активларни баҳолаш натижасида, унинг бозор қиймати (ундириш суммаси) даромад суммасига етишмаётган активнинг чиқиб кетишидан кўрилган зарар суммасидан юқори бўлган тақдирда, камомад акс эттирилган	4730	9320	Инвентарлаш далолатномаси
32	Капитал қўйилмаларда етишмаётган ва бузилган қийматликнинг суммасини, агар айбдор шахслардан ундириш рад этилган тақдирда, капитал қўйилмалар бўйича харажатларга олиб бориш акс эттирилган	0810	4730	Хўжалик судининг қарори
33	Айбдор шахслардан ундирилган камомадлар кассага келиб тушган	5010	4730	Кирим касса ордери
34	Айбдор шахслардан ундирилган камомадлар валюта кассасига келиб тушган	5020	4730	Кирим касса ордери
35	Айбдор шахслардан ундирилган камомадлар ҳисоб-китоб счётига келиб тушган	5110	4730	Ҳисоб-китоб счётидан банк кўчирмаси
36	Масъул шахслар айби билан вужудга келган камомадлар меҳнат ҳақидан ушлаб қолинган	6710	4730	Ҳисоб-китоб тўлов қайдномаси
37	Айбдор шахслардан ундириш рад этилган тақдирда, камомадлар зарарга ҳисобдан чиқарилган	9430	4730	Раҳбар буйруғи
38	Ходимларнинг моддий зарарни қоплаш бўйича умидсиз дебиторлик қарзи даргумон қарзлар бўйича резерв ҳисобига ҳисобдан чиқарилган	4910	4730	Солиштирма далолатнома, Хўжалик судининг қарори
39	Ходимларнинг моддий зарарни қоплаш бўйича умидсиз дебиторлик қарзи зарарга ҳисобдан чиқарилган	9430	4730	Солиштирма далолатнома, Хўжалик судининг қарори
40	Ходимларга пул ҳужжатлари (йўлланмалар ва ҳоказолар) берилган	4790	5610	Касса ҳисоботи
41	Акцияга обуна иштирокчиларига меҳнат ҳақи бўйича қарзини камайтириб ўзаро ҳисоблашиш амалга оширилган	6710	4790	Акцияга обуна қайдномаси
42	Ундириш суд томонидан рад этилган тақдирда, ходимларнинг бошқа операциялар бўйича қарзи зарарга ҳисобдан чиқарилган	9430	4790	Хўжалик судининг қарори
43	Бошқа корхона ва ташкилотлар билан ҳисоб-китоб қилиш учун ҳисобдор шахсларга чекланган чек дафтарчалари берилган	4220, 4230	4790	Чек дафтарчаларини бириктириб қўйиш тўғрисида буйруқ
44	Чекланган чек дафтарчаларининг ишлатилмаган қисми қайтарилган	4790	4220, 4230	Бўнак ҳисоботи
45	Ходимларнинг бошқа умидсиз дебиторлик қарзи даргумон қарзлар бўйича резерв ҳисобига ҳисобдан чиқарилган	4910	4790	Солиштирма далолатнома, Хўжалик судининг қарори
46	Ходимларнинг бошқа умидсиз дебиторлик қарзи зарарга ҳисобдан чиқарилган	9430	4790	Солиштирма далолатнома, Хўжалик судининг қарори

Турли дебиторлар қарзларини ҳисобга

олувчи счётларнинг (4800) боғланиши
Мазкур гуруҳ счётлари юқорида қайд этилган олинадиган счётлар юзасидан тушунтиришларда изоҳ берилмаган, бошқа дебиторлик қарзи, жумладан, фоизлар, олинадиган дивидендлар ва роялти, молиявий ижара бўйича олинадиган жорий тўловлар, даъволар бўйича олинадиган счётлар ва бошқалар тўғрисидаги ахборотни умумлаштириш учун мўлжалланган.

Ҳисоб қуйидаги счётларда амалга оширилади:

4810 "Молиявий ижара - жорий қисми бўйича олинадиган тўловлар";

4820 "Оператив ижара бўйича олинадиган тўловлар";

4830 "Олинадиган фоизлар";

4840 "Олинадиган дивидендлар";

4850 "Олинадиган роялти";

4860 "Даъволар бўйича олинадиган счётлар";

4890 "Бошқа дебиторлар қарзлари".

Мазкур счётларнинг дебетида одатда даромадларни ҳисобга олувчи счётлар билан боғланган ҳолда қисқа муддатли бошқа дебиторлик қарзи вужудга келиши, кредитида - пул маблағларини ҳисобга олувчи счётлар билан боғланган ҳолда унинг қопланиши акс эттирилади.

Т/р	Хўжалик операциясининг мазмуни	Боғланувчи счётлар		Ёзувларни тасдиқловчи ҳужжатлар
		дебет	кредит
1	Асосий воситалар молиявий ижара шартномаси бўйича ижарага олувчи билан келишилган баҳода берилган	0920, 4810	9210	Молиявий ижара шартномаси
2	Ижара тўловлари жадвали (тартиби)га мувофиқ, молиявий ижара шартномаси бўйича олинадиган узоқ муддатли тўловлар жорий қисмига ўтказилиши акс эттирилган	4810	0920	Молиявий ижара шартномаси, ижара тўловининг ҳисоб-китоби, ҳисобварақ-фактура
3	Молиявий ижара шартномасига мувофиқ, молиявий ижара бўйича қарзни қоплаш ҳисобига ижарачилардан кассага пул маблағлари келиб тушган	5010	4810	Молиявий ижара шартномаси, ижара тўловининг ҳисоб-китоби, ҳисобварақ-фактура
4	Молиявий ижара шартномасига мувофиқ, молиявий ижара бўйича қарзни қоплаш ҳисобига ижарачилардан ҳисоб-китоб счётига пул маблағлари келиб тушган	5110	4810	Молиявий ижара шартномаси, ижара тўловининг ҳисоб-китоби, ҳисобварақ-фактура
5	Молиявий ижара шартномасига мувофиқ, молиявий ижара бўйича қарзни қоплаш ҳисобига ижарачилардан валюта счётига пул маблағлари келиб тушган	5210	4810	Молиявий ижара шартномаси, ижара тўловининг ҳисоб-китоби, ҳисобварақ-фактура
6	Ижара тўловлари жадвали (тартиби)га мувофиқ, тўлов муддати келганда ижарага олувчидан илгари олинган бўнаклар ўзаро ҳисоб-китоб қилинган	6390	4810	Молиявий ижара шартномаси, ижара тўловининг ҳисоб-китоби, ҳисобварақ-фактура
7	Молиявий ижара шартномаси тугагандан кейин ижарага олувчи томонидан, молиявий ижара шартномасига мувофиқ, объектнинг қопланмаган қиймати суммасига ижара объекти қайтарилиши акс эттирилган	0820	4810	Молиявий ижара шартномаси, ижара тўловининг ҳисоб-китоби, ҳисобварақ-фактура
8	Молиявий ижара шартномасига мувофиқ, ижарага олувчи томонидан ижара бекор қилинган сана ҳолатига ижара объектининг қопланмаган қиймати суммасига ижара объектининг муддатдан олдин қайтарилиши акс эттирилган	0820	4810	Молиявий ижара шартномаси, ижара тўловининг ҳисоб-китоби, ҳисобварақ-фактура
9	Мол-мулкни оператив ижарага бериш асосий фаолият ҳисобланмаган корхоналарда ҳисобот даврига тааллуқли ижара тўловлари ҳисобланган (ижара тўловлари жадвали (тартиби)га ёки оператив ижара шартномасига мувофиқ)	4820	9350	Оператив ижара шартномаси, ижара тўловининг ҳисоб-китоби, ҳисобварақ-фактура
10	Оператив ижара бўйича ҚҚС акс эттирилган	4820	6410	Ижара шартномаси, ҚҚСнинг ҳисоб-китоби
11	Мол-мулкни оператив ижарага бериш асосий фаолият ҳисобланмаган корхоналарда ижара тўловлари келиб тушган	5110	4820	Оператив ижара шартномаси, ижара тўловининг ҳисоб-китоби, ҳисобварақ-фактура
12	Мол-мулкни оператив ижарага бериш асосий фаолият ҳисобланмаган корхоналарда, ижара тўлови жадвали (тартиби)га ёки оператив ижара шартномасига мувофиқ, тўлов муддати келгандан кейин ижарачидан илгари олинган бўнаклар ўзаро ҳисоб-китоб қилинган	6390	4820	Оператив ижара шартномаси, ижара тўловининг ҳисоб-китоби, ҳисобварақ-фактура
13	Берилган кредитлар бўйича олинадиган фоизлар акс эттирилган	4830	9530	Шартномалар, бухгалтериянинг ҳисоб-китоб маълумотномаси
14	Олинган векселлар бўйича фоизлар ҳисобланган	4830	9530	Бухгалтериянинг ҳисоб-китоб маълумотномаси
15	Ҳисобланган фоизлар бўйича мусбат курс фарқи акс эттирилган:			Курс фарқининг ҳисоб-китоби
	- ҳисобдан чиқаришнинг тўғри усули бўйича	4830	9540
	- жамғариш усули бўйича	4830	6230
16	Ҳисоб-китоб счётига фоизлар келиб тушган	5110	4830	Банк ҳисоб-китоб счётидан кўчирма
17	Валюта счётига фоизлар келиб тушган	5210	4830	Банк валюта счётидан кўчирма
18	Олинадиган фоизлар бўйича манфий курс фарқи акс эттирилган:			Курс фарқининг ҳисоб-китоби
	- ҳисобдан чиқаришнинг тўғри усули бўйича	9620	4830
	- жамғариш усули бўйича	3290	4830
19	Олинадиган дивидендлар акс эттирилган	4840	9520	Таъсисчилар мажлисининг баённомаси, бухгалтериянинг ҳисоб-китоб маълумотномаси
20	Ҳисобланган дивидендлар бўйича мусбат курс фарқи акс эттирилган:			Курс фарқининг ҳисоб-китоби
	- ҳисобдан чиқаришнинг тўғри усули бўйича	4840	9540
	- жамғариш усули бўйича	4840	6230
21	Бошқа корхоналарда улушли иштирок этганлиги учун даромадлар суммаси ҳисобланган	4840	9520	Таъсисчилар мажлисининг баённомаси
22	Ҳисоб-китоб счётига дивидендлар келиб тушган	5110	4840	Банк ҳисоб-китоб счётидан кўчирма
23	Валюта счётига дивидендлар келиб тушган	5210	4840	Банк валюта счётидан кўчирма
24	Тўланадиган дивидендлар бўйича манфий курс фарқи акс эттирилган:			Курс фарқининг ҳисоб-китоби
	- ҳисобдан чиқаришнинг тўғри усули бўйича	9620	4840
	- жамғариш усули бўйича	3290	4840
25	Мижозлардан тўланадиган роялти акс эттирилган	4850	9510	Шартномалар, бухгалтериянинг ҳисоб-китоб маълумотномаси
26	Ҳисобланган дивидендлар бўйича мусбат курс фарқи акс эттирилган:			Курс фарқининг ҳисоб-китоби
	- ҳисобдан чиқаришнинг тўғри усули бўйича	4850	9540
	- жамғариш усули бўйича	4850	6230
27	Ҳисоб-китоб счётига роялти келиб тушган	5110	4850	Банк ҳисоб-китоб счётидан кўчирма
28	Валюта счётига роялти келиб тушган	5210	4850	Шартномалар, бухгалтериянинг ҳисоб-китоб маълумотномаси, банк валюта счётидан кўчирма
29	Тўланадиган роялти бўйича манфий курс фарқи акс эттирилган:			Курс фарқининг ҳисоб-китоби
	- ҳисобдан чиқаришнинг тўғри усули бўйича	9620	4850
	- жамғариш усули бўйича	3290	4850
30	Аниқланган баҳолар, тарифлар номутаносиблиги, ўрнатиладиган асбоб-ускуналарга оид счётлардаги хатолар бўйича даъволар тақдим этилган	4860	0710, 0720	Даъво хати, тижорат далолатномаси, солиштирма далолатнома
31	Ҳажмлар оширилганлиги, баҳолар номутаносиблиги ва капитал қўйилмалар учун илгари тўланган счётлардаги хатолар бўйича даъволар тақдим этилган	4860	0810-0890	Шартнома, лойиҳа-смета ҳужжатлари, даъво хати, ҳажмлар оширилганлиги тўғрисида далолатнома, солиштирма далолатнома
32	Баҳолардаги номутаносиблик, арифметик хатолар ва материаллар камомади бўйича даъволар тақдим этилган	4860	1010	Даъво хати, тижорат далолатномаси, солиштирма далолатнома
33	Камомадлар, счётлардаги хатолар, сифат бўйича даъволар тақдим этилган (1510 счёт қўлланилганда)	4860	1510	Даъво хати, тижорат далолатномаси, солиштирма далолатнома
34	Буюртмачи буюртмадан воз кечганлиги муносабати билан унга бажарилган ишлар суммасига даъво тақдим этилган	4860	2010	Даъво хати, тижорат далолатномаси, солиштирма далолатнома
35	Баҳолардаги номутаносиблик, арифметик хатолар ва товарлар камомади бўйича даъволар тақдим этилган	4860	2910	Даъво хати, тижорат далолатномаси, солиштирма далолатнома
36	Корхонанинг ҳисоб-китоб счётидан янглиш ҳисобдан чиқарилган суммалар бўйича банкка даъволар тақдим этилган	4860	5110	Даъво хати, солиштирма далолатнома
37	Корхонанинг валюта счётидан янглиш ҳисобдан чиқарилган суммалар бўйича банкка даъволар тақдим этилган	4860	5210	Даъво хати, солиштирма далолатнома
38	Банкнинг махсус счётидан янглиш ҳисобдан чиқарилган суммалар бўйича банкка даъволар тақдим этилган	4860	5510-5530	Даъво хати, солиштирма далолатнома
39	Келиб тушган моддий қийматликлар кирим қилинишида мол етказиб берувчиларга даъволар тақдим этилган	4860	6010	Даъво хати, тижорат далолатномаси, солиштирма далолатнома
40	Келиб тушган асосий воситалар кирим қилинишида мол етказиб берувчиларга даъволар тақдим этилган	4860	0820	Даъво хати, тижорат далолатномаси, солиштирма далолатнома
41	Келиб тушган моддий ва бошқа активлар кирим қилинишида мол етказиб берувчиларга даъволар тақдим этилган	4860	0830	Даъво хати, тижорат далолатномаси, солиштирма далолатнома
42	Шартномавий мажбуриятларга риоя қилинмаганлиги учун жарима, пеня ва боқимондалар бошқа корхоналар томонидан тан олинган	4860	9330	Даъво хати, тижорат далолатномаси, солиштирма далолатнома
43	Даъвони тўлаш ҳисобига асосий воситалар олинган	0110-0190	4860	Даъво хати, тижорат далолатномаси, солиштирма далолатнома
44	Даъвони тўлаш ҳисобига номоддий активлар олинган	0410-0490	4860	Даъво хати, тижорат далолатномаси, солиштирма далолатнома
45	Даъвони тўлаш ҳисобига материаллар олинган	1010-1090	4860	Даъво хати, тижорат далолатномаси, солиштирма далолатнома
46	Даъвони тўлаш ҳисобига товарлар олинган	2910	4860	Даъво хати, тижорат далолатномаси, солиштирма далолатнома
47	Қондирилмаган даъволар суммаси зарарга ҳисобдан чиқарилган	9430	4860	Даъво хати, тижорат далолатномаси, солиштирма далолатнома, раҳбар буйруғи
48	Алоҳида балансларга ажратилган ички бўлинмалар турли корхона ва ташкилотларга хизмат кўрсатишган	4890	6110	Кўрсатилган хизматлар счётлари, қабул қилиш далолатномаси
49	Ходимларга бошқа корхоналар, учинчи шахслар ва бошқалар ҳисобидан суммалар акс эттирилган	4890	6710	Юкхат, бажарилган ишлар далолатномаси
50	Оператив ижара шартномасига мувофиқ олинган асосий воситаларни яхшилаш бўйича капитал қўйилмалар қийматини қоплаш ҳисобига ижарага берувчининг қарзи акс эттирилган	4890	9220	Ижара шартномаси, қабул қилиш-топшириш далолатномаси
51	Оператив ижара шартномасига мувофиқ олинган асосий воситаларни яхшилаш бўйича капитал қўйилмаларни қоплаш ҳисобига ижарага берувчидан пул маблағлари келиб тушган	5110	4890	Ижара шартномаси, қабул қилиш-топшириш далолатномаси

Даргумон қарзлар бўйича резервни ҳисобга

олувчи счётларнинг (4900) боғланиши
4910 "Даргумон қарзлар бўйича резерв" счёти даргумон қарзлар бўйича резервнинг ҳолати ва ҳаракати тўғрисидаги ахборотни умумлаштириш учун мўлжалланган.

Белгиланган муддатда қопланмаган ва тегишли кафолатлар билан таъминланмаган корхонанинг дебиторлик қарзи даргумон қарз сифатида тан олинади. Даргумон қарзлар бўйича резерв ҳисобот йили охирида корхона дебиторлик қарзларининг инвентарлаш натижалари асосида ташкил этилади. Резерв ҳажми ҳар бир даргумон қарз бўйича алоҳида, қарздорнинг молиявий аҳволи (тўлов қобилияти) ва қарз суммасини тўлиқ ёки қисман тўлаш эҳтимолини баҳолаш асосида аниқланади.

Ташкил этилган резерв суммасига 9430 "Бошқа операцион харажатлар" счётининг дебети ва 4910 "Даргумон қарзлар бўйича резерв" счётининг кредитида ёзувлар берилади.

Агар шубҳали қарз бўйича резерв ташкил этилган йилдан кейинги йилнинг охиригача ушбу резервнинг маълум бир қисми ишлатилмаса, у ҳолда ишлатилмаган сумма тегишли йилнинг фойдасига қўшилади ва фойда солиғини ҳисоблашда солиқ солинадиган базага қўшилмайди.

Илгари корхона томонидан даргумон қарз сифатида тан олинган қарзларни балансдан чиқариш 4910 "Даргумон қарзлар бўйича резерв" счётининг дебетида тегишли дебиторлар билан ҳисоб-китоблар (олинадиган счётлар)ни ҳисобга олувчи счётлар билан боғланган ҳолда акс эттирилади. Ишлатилмаган даргумон қарзлар бўйича резерв суммасининг у ташкил этилган йилдан кейинги йил фойдасига қўшилиши 4910 "Даргумон қарзлар бўйича резерв" счётининг дебетида ва 9390 "Бошқа операцион даромадлар" счётининг кредитида акс эттирилади.

Қайд этиш зарурки, қонунчилик билан даргумон дебиторлик қарзини ҳисобдан чиқаришнинг икки усулига рухсат берилган: бевосита (тўғри), яъни даргумон қарзлар бўйича резерв ташкил этилмасдан ҳисобдан чиқариш усули ҳамда резерв ташкил этиш орқали ҳисобдан чиқариш усули. Корхона мазкур усуллардан бирини танлаши ва уни ҳисоб сиёсатида акс эттириши мумкин.

Т/р	Хўжалик операциясининг мазмуни	Боғланувчи счётлар		Ёзувларни тасдиқловчи ҳужжатлар
		дебет	кредит
1	Даргумон қарзлар бўйича резерв ташкил этилган (декабрнинг якунловчи ёзувлари билан)	9430	4910	Бухгалтерия маълумотномаси, солиштирма далолатнома
2	Харидорлар ва буюртмачилар қарзлари даргумон қарзлар резервлари ҳисобига ҳисобдан чиқарилган	4910	4010	Солиштирма далолатнома, Хўжалик судининг қарори
3	Даргумон қарзлар резервлари ҳисобидан олинган векселлар бўйича харидорлар ва буюртмачилар қарзлари ҳисобдан чиқарилган	4910	4020	Солиштирма далолатнома, Хўжалик судининг қарори
4	Ходимларга берилган бўнаклар бўйича умидсиз қарзлар ҳисобдан чиқарилган	4910	4210-4290	Солиштирма далолатнома, Хўжалик судининг қарори
5	Мол етказиб берувчиларга берилган бўнаклар бўйича умидсиз қарзлар ҳисобдан чиқарилган	4910	4310	Солиштирма далолатнома, Хўжалик судининг қарори
6	Бюджетга бўнак тўловлари бўйича умидсиз қарзлар ҳисобдан чиқарилган	4910	4410	Солиштирма далолатнома, Хўжалик судининг қарори
7	Мақсадли давлат жамғармалари ва суғурта тўловлари бўйича бўнак тўловлари бўйича умидсиз қарзлар ҳисобдан чиқарилган	4910	4510-4520	Солиштирма далолатнома, Хўжалик судининг қарори
8	Ходимларнинг бошқа операциялар бўйича умидсиз дебиторлик қарзи ҳисобдан чиқарилган	4910	4710-4730	Солиштирма далолатнома, Хўжалик судининг қарори
9	Илгари корхона томонидан даргумон деб тан олинган турли дебиторларнинг талаб қилиб олинмаган қарзлари ҳисобдан чиқарилган	4910	4810-4890	Бухгалтерия маълумотномаси
10	Агар даргумон қарзлар бўйича резерв ташкил этилган йилдан кейинги йилнинг охиригача ушбу резерв қайсидир бир қисмида ишлатилмаган тақдирда, даргумон қарзлар бўйича резервнинг ишлатилмаган суммаларини қўшиш акс эттирилган	4910	8710	Бухгалтерия маълумотномаси
11	Бевосита (тўғри) ҳисобдан чиқариш усули билан даргумон дебиторлик қарзлари ҳисобдан чиқарилган	9430	4010, 4890	Бухгалтерия маълумотномаси