Материал: 3000 та бухгалтерия тказмаси исобваралар режаси бйича боланишлар Муаддима

III БЎЛИМ. КЕЛГУСИ ДАВР ХАРАЖАТЛАРИ

ВА КЕЧИКТИРИЛГАН ХАРАЖАТЛАР - ЖОРИЙ ҚИСМИ
Келгуси давр харажатларини ҳисобга

олувчи счётларнинг (3100) боғланиши

Кечиктирилган харажатларни ҳисобга

олувчи счётларнинг (3200) боғланиши

III бўлим счётлари келгуси давр харажатларини ёки кечиктирилган харажатларни акс эттириш учун мўлжалланган. Келгуси давр харажатлари ва кечиктирилган харажатлар товар ёки хизмат учун тўлов улардан фойдаланишдан олдин амалга оширилганда вужудга келади. Олдиндан тўланган ижара ҳақи, суғурта, таълим, обуна ва бошқалар учун олдиндан тўлов ушбу харажатларга тааллуқли.

Бундай харажатларни акс эттириш молиявий ҳисоботни операциялар ва ҳодисалар пул маблағлари тўланганда ёки келиб тушганда эмас, балки улар амалда содир этилган пайтда акс эттиришни талаб қиладиган ҳисоблаш тамойили бўйича тайёрланиши билан боғлиқ.

Ҳисоблаш тамойили пул маблағлари қайси даврда тўланганидан қатъи назар, харажатлар у билан боғлиқ бўлган даромадлар тан олинадиган даврда тан олинишини талаб қиладиган даромадлар ва харажатлар мувофиқлиги тамойили билан келишилган.

Келгуси давр харажатларини ҳисобга

олувчи счётларнинг (3100) боғланиши
Келгуси давр харажатларини ҳисобга олувчи счётлар ушбу ҳисобот даврида амалга оширилган, аммо бир йил мобайнида келгуси ҳисобот даврларига тааллуқли бўлган харажатлар тўғрисидаги ахборотларни умумлаштириш учун мўлжалланган. Улар қуйидаги счётлардан иборат:

3110 "Олдиндан тўланган оператив ижара ҳақи";

3120 "Олдиндан тўланган хизмат ҳақи";

3190 "Бошқа келгуси давр харажатлари".

Ушбу счётларда: матбуотнинг даврий нашрларига йиллик обунанинг жами суммасини олдиндан тўлаш; мулкнинг йиллик суғуртасини тўлаш; ҳисоблаш техникасига йиллик хизмат кўрсатиш ёки дастурини янгилаш учун олдиндан тўлов ва бошқалар; келгуси даврлар учун ижара тўлов бадаллари ва келгусида маҳсулотнинг таннархига киритилиши мумкин бўлган бошқа харажатлар ёки келгуси 12 ой мобайнидаги давр харажатлари билан боғлиқ бўлган харажатлар акс эттирилиши мумкин.

Келгуси давр харажатларини ҳисобга олувчи счётлар (3100)да ҳисобга олинган харажатлар ишлаб чиқариш ёки давр харажатлари бўйича харажатларни ҳисобга олувчи счётларнинг дебетига ҳисобдан чиқарилади. Келгуси давр харажатларини жорий харажатларга ҳисобдан чиқариш ўрнатилган муддат давомида ёки ишлаб чиқарилган маҳсулот ҳажми ёки миқдорига мутаносиб равишда амалга оширилади. Келгуси даврлар харажатларини ҳисобдан чиқариш усули корхона ҳисоб сиёсатида акс эттирилиши лозим.

Т/р	Хўжалик операциясининг мазмуни	Боғланувчи счётлар		Ёзувларни тасдиқловчи ҳужжатлар
		дебет	кредит
1	Олдиндан тўланган ижара ҳақи ўтказилган	3110	5110	Ижара шартномаси, тўлов топшириқномаси
2	Келгуси давр харажатларида ҳисобга олинадиган ишларни амалга ошириш учун материаллар берилган	3120, 3190	1010	Ҳисобварақ-фактура, юкхатлар, талабнома
3	Келгуси давр харажатларида ҳисобга олинадиган ишларни амалга ошириш учун инвентарь ва хўжалик жиҳозлари сарф-харажат қилинган	3120, 3190	1080	Ҳисобварақ-фактура, юкхатлар, талабнома
4	Келгуси давр харажатларига тегишли бўлган ишларни амалга оширишда ёрдамчи ишлаб чиқаришнинг кўрсатган хизматлари акс эттирилган	3120, 3190	2310	Ҳисобварақ-фактура, юкхатлар, талабнома
5	Келгуси даврлар ишларига тааллуқли бўлган умумишлаб чиқариш харажатлари улуши ҳисобдан чиқарилган	3120, 3190	2510	Умумишлаб чиқариш харажатларини тақсимлаш қайдномаси
6	Хизмат кўрсатувчи ишлаб чиқаришларнинг келгуси даврлар билан боғлиқ ишларига тааллуқли харажатлари ҳисобдан чиқарилган	3120, 3190	2710	Хизмат кўрсатувчи ишлаб чиқаришлар харажатларини тақсимлаш қайдномаси
7	Келгуси давр харажатларида ҳисобга олинадиган ишларни амалга ошириш учун тайёр маҳсулотлар сарф-харажат қилинган	3120, 3190	2810	Ҳисобварақ-фактура, юкхатлар, талабнома
8	Келгуси давр харажатларида ҳисобга олинадиган ишларни амалга ошириш учун товарлар сарф-харажат қилинган	3120, 3190	2910	Ҳисобварақ-фактура, юкхатлар, талабнома
9	Келгуси давр харажатларига тааллуқли хизмат сафари бўйича харажатлар ҳисобдан чиқарилган:			Бўнак ҳисоботи ва унга илова қилинган ҳужжатлар
	- ҳисобдор шахсга бўнак берилган бўлса	3190	4220
	- ҳисобдор шахсга бўнак берилмаган бўлса	3190	6970
10	Келгуси йилга обуна бўйича харажатлар амалга оширилган	3120	5110	Обуна шартномаси, тўлов топшириқномаси
11	Корхона ходимлари учун узоқ муддатга йўл ҳақи карточкалари харид қилинган	3120	5110	Йўл ҳақи карточкаларини харид қилиш шартномаси, корхона буйруғи, йўл ҳақи карточкаларига эҳтиёжнинг ҳисоб-китоби, тўлов топшириқномаси
12	Келгуси давр харажатларига тегишли бўлган моддий қийматликлар ёки ишлар учун мол етказиб берувчилар ёки пудратчилар олдидаги қарзлар акс эттирилган	3120, 3190	6010, 7010	Ҳисобварақ-фактура, товар-транспорт юкхати
13	Келгуси давр харажатларида ҳисобга олинадиган ишлар ва хизматлар учун шуъба ва қарам хўжаликларга қарз акс эттирилган	3120, 3190	6110, 6120, 7110, 7120	Ҳисобварақ-фактура, товар-транспорт юкхати
14	Келгуси давр харажатларида ҳисобга олинадиган ишлар бўйича бюджетга қарз акс эттирилган	3190	6410	Бухгалтериянинг ҳисоб-китоб маълумотномаси
15	Келгуси давр харажатларида ҳисобга олинадиган ишлар бўйича ижтимоий суғурта идораларига қарз акс эттирилган	3190	6510, 6520	Бухгалтериянинг ҳисоб-китоб маълумотномаси
16	Келгуси давр харажатларида ҳисобга олинадиган ишларда банд бўлган ишчиларнинг меҳнат ҳақи бўйича қарз акс эттирилган	3190	6710	Бухгалтериянинг ҳисоб-китоб маълумотномаси
17	Келгуси давр харажатларида ҳисобга олинадиган моддий қийматликлар ёки ишлар учун бошқа кредиторларга қарз акс эттирилган	3190	6990	Ҳисобварақ-фактура, товар-транспорт юкхати
18	Капитал қўйилмаларга тааллуқли келгуси давр харажатлари улуши ҳисобдан чиқарилган	0810-0890	3190	Келгуси давр харажатларини ҳисобдан чиқариш ҳисоб-китоби, ҳисобварақ-фактура, юкхатлар, бажарилган ишлар далолатномалари
19	Навбатдаги ҳисобот даври келганда келгуси давр харажатлари улуши асосий ишлаб чиқариш харажатларига киритилган	2010	3110-3190	Келгуси давр харажатларини ҳисобдан чиқариш ҳисоб-китоби, ҳисобварақ-фактура, юкхатлар, бажарилган ишлар далолатномалари
20	Навбатдаги ҳисобот даври келганда келгуси давр харажатлари улуши ёрдамчи ишлаб чиқариш харажатларига киритилган	2310	3110-3190	Келгуси давр харажатларини ҳисобдан чиқариш ҳисоб-китоби, ҳисобварақ-фактура, юкхатлар, бажарилган ишлар далолатномалари
21	Навбатдаги ҳисобот даври келганда келгуси давр харажатлари улуши асосий умумишлаб чиқариш харажатларига киритилган	2510	3110-3190	Келгуси давр харажатларини ҳисобдан чиқариш ҳисоб-китоби, ҳисобварақ-фактура, юкхатлар, бажарилган ишлар далолатномалари
22	Келгуси давр харажатлари улуши хизмат кўрсатувчи ишлаб чиқаришлар харажатларига киритилган	2710	3190	Келгуси давр харажатларини ҳисобдан чиқариш ҳисоб-китоби, ҳисобварақ-фактура, юкхатлар, бажарилган ишлар далолатномалари
23	Сотиш билан боғлиқ келгуси харажатларнинг бир қисми жорий ҳисобот даврида ҳисобдан чиқарилган	9410	3110, 3120, 3190	Келгуси давр харажатларини ҳисобдан чиқариш ҳисоб-китоби
24	Келгуси давр харажатларининг ҳар ойда ҳисобот даври бўйича маъмурий харажатларга киритилиши акс эттирилган	9420	3110-3190	Давр харажатларини ҳисобдан чиқариш ҳисоб-китоби
25	Келгуси давр харажатларининг ҳар ойда умумхўжалик харажатларига киритилиши акс эттирилган	9430	3120	Харажатларни ҳисобдан чиқариш ҳисоб-китоби
26	Келгуси давр харажатлари зарарларга ҳисобдан чиқарилган	9430	3190	Келгуси давр харажатларини ҳисобдан чиқариш ҳисоб-китоби, ҳисобдан чиқариш далолатномалари
27	Табиий офатлар ва кўзда тутилмаган вазиятлар оқибатида кўрилган зарарга доир келгуси давр харажатлари ҳисобдан чиқарилган	9720	3190	Келгуси давр харажатларини ҳисобдан чиқариш ҳисоб-китоби, ҳисобдан чиқариш далолатномалари

Кечиктирилган харажатларни ҳисобга

олувчи счётларнинг (3200) боғланиши
Кечиктирилган харажатларни ҳисобга олувчи счётлар вақтинчалик фарқлар бўйича кечиктирилган фойда солиғи ва кечиктирилган харажатларнинг жорий қисми бўйича ахборотларни умумлаштириш учун мўлжалланган. Улар қуйидаги счётлардан иборат:

3210 "Вақтинчалик фарқлар бўйича кечиктирилган фойда солиғи";

3220 "Дисконт (чегирма)лар бўйича кечиктирилган харажатлар";

3290 "Бошқа кечиктирилган харажатлар".

Кечиктирилган харажатларни ҳисобга олувчи счётларнинг дебетида қарзларни ҳисобга олувчи счётларнинг кредити билан боғланган ҳолда кечиктирилган харажатларнинг жорий қисми ҳисобга олинади. Ушбу харажатлар жорий харажатларга киритиладиган пайт келганда, улар кечиктирилган харажатларни ҳисобга олувчи счётларнинг кредитидан ушбу харажатларни ҳисобга олувчи тегишли счётларнинг дебетига ўтказилади.

Т/р	Хўжалик операциясининг мазмуни	Боғланувчи счётлар		Ёзувларни тасдиқловчи ҳужжатлар
		дебет	кредит
1	Вақтинчалик фарқларга тегишли бўлган харажатлар бўйича солиқларни ҳисоблаш акс эттирилган:			Бухгалтерия ҳисоб-китоблари
	- узоқ муддатли қисми бўйича	0950	6410
	- жорий қисми бўйича	3210	6410
2	Вақтинчалик фарқлар бўйича кечиктирилган солиқни узоқ муддатли қисмидан жорий қисмига ўтказиш акс эттирилган	3210	0950	Бухгалтерия ҳисоб-китоблари
3	Ҳар ойда дебиторлик қарзининг жамғариш усулида қайта баҳоланиши бўйича манфий курс фарқи акс эттирилган	3290	4010, 4020, 4110, 4120, 4220, 4310, 4800	Бухгалтерия ҳисоб-китоблари
4	Ҳар ойда валюта счёти жамғариш усулида қайта баҳоланиши бўйича манфий курс фарқи акс эттирилган	3290	5210, 5220	Бухгалтерия ҳисоб-китоблари
5	Импорт қилинган консигнация товарлари бўйича божхона тўловлари, жумладан ҚҚС ҳисобланган	3290	6410	Шартнома, божхона юк декларацияси, бухгалтериянинг ҳисоб-китоб маълумотномаси
6	Сотилган консигнация товарларининг улушига тўғри келадиган импорт қилинган консигнация товарлари бўйича божхона тўловлари, жумладан ҚҚС бўйича харажатлар ушбу товарлар сотилган пайтда молиявий натижаларга ҳисобдан чиқарилган	9430	3290	Бухгалтериянинг ҳисоб-китоб маълумотномаси
7	Узоқ муддатли кечиктирилган харажатлар жорий қисмининг манфий курс фарқи бўйича ўтказилиши акс эттирилган	3290	0990	Бухгалтериянинг ҳисоб-китоб маълумотномаси
8	Жамланган манфий курс фарқлари молиявийхўжалик фаолият натижаларига ўтказилган	9620	3290	Бухгалтериянинг ҳисоб-китоб маълумотномаси
9	Ўтган ҳисобот даврида кечиктирилган тегишли солиқ суммасига жорий ҳисобот даврида бюджетга тўланадиган солиқлар камайтирилган	6410	3210	Бухгалтерия ҳисоб-китоблари
10	Бошқа кечиктирилган харажатлар жорий даврда акс эттирилган:		6010, 6110, 6510, 6520, 6710, 7010, 7110	Бухгалтерия ҳисоб-китоблари
	- узоқ муддатли қисми бўйича	0940
	- жорий қисми бўйича	3290
11	Бошқа кечиктирилган харажатларнинг узоқ муддатли қисмидан жорий қисмига ўтказилиши акс эттирилган	3290	0940	Бухгалтерия ҳисоб-китоблари
12	Кечиктирилган харажатлар тегишли қисми асосий ишлаб чиқариш харажатлари таркибига киритилган	2010	3290	Бухгалтерия ҳисоб-китоблари
13	Кечиктирилган харажатлар тегишли қисми ёрдамчи ишлаб чиқариш харажатлари таркибига киритилган	2310	3290	Бухгалтерия ҳисоб-китоблари
14	Кечиктирилган харажатлар тегишли қисми умумишлаб чиқариш харажатлари таркибига киритилган	2510	3290	Бухгалтерия ҳисоб-китоблари
15	Кечиктирилган харажатлар тегишли қисми тайёр маҳсулотлар харажатлари таркибига киритилган	2810	3290	Бухгалтерия ҳисоб-китоблари
16	Кечиктирилган харажатлар тегишли қисми сотиш бўйича харажатлар таркибига киритилган	9410	3290	Бухгалтерия ҳисоб-китоблари
17	Кечиктирилган харажатлар тегишли қисми маъмурий харажатлар таркибига киритилган	9420	3290	Бухгалтерия ҳисоб-китоблари
18	Кечиктирилган харажатлар тегишли қисми зарарлар таркибига киритилган	9430	3290	Бухгалтерия ҳисоб-китоблари
19	Облигацияларнинг чегирма билан сотилиши акс эттирилган	3220	7830, 6830	Бухгалтерия ҳисоб-китоблари
20	Жорий облигация чегирмасининг ҳисобдан чиқарилиши акс эттирилган	9610	3220	Бухгалтерия ҳисоб-китоблари
21	Бошқа кечиктирилган харажатларнинг жорий қисми ўтказилиши акс эттирилган	3290	Мажбу- риятларни ҳисобга олувчи счётлар	Бухгалтерия ҳисоб-китоблари
22	Кечиктирилган харажатлар тегишли қисми жорий харажатлар таркибига киритилган	Харажат- ларни ҳисобга олувчи счётлар	3290	Бухгалтерия ҳисоб-китоблари

IV БЎЛИМ. ОЛИНАДИГАН СЧЁТЛАР - ЖОРИЙ ҚИСМИ
Олинадиган счётларнинг (4000) боғланиши

Ажратилган бўлинмалар, шуъба ва қарам хўжалик

жамиятларидан олинадиган счётларнинг (4100) боғланиши

Ходимларга берилган бўнакларни ҳисобга олувчи

счётларнинг (4200) боғланиши

Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга берилган

бўнакларни ҳисобга олувчи счётларнинг (4300) боғланиши

Бюджетга бўнак тўловларини ҳисобга

олувчи счётларнинг (4400) боғланиши

Мақсадли давлат жамғармаларига ва суғурталар бўйича бўнак

тўловларини ҳисобга олувчи счётларнинг (4500) боғланиши

Устав капиталига таъсисчиларнинг улушлари бўйича қарзини

ҳисобга олувчи счётларнинг (4600) боғланиши

Ходимларнинг бошқа операциялар бўйича қарзини

ҳисобга олувчи счётларнинг (4700) боғланиши

Турли дебиторлар қарзларини ҳисобга

олувчи счётларнинг (4800) боғланиши

Даргумон қарзлар бўйича резервни ҳисобга

олувчи счётларнинг (4900) боғланиши
IV бўлимга тааллуқли счётлар қайтариш муддати 12 ойдан ошмаган дебиторлик қарзи тўғрисидаги ахборотни умумлаштириш учун мўлжалланган. Жорий дебиторлик қарзининг таркиби: харидорлар ва буюртмачиларнинг қарзлари; олинган векселлар бўйича қарз; ажратилган бўлинмалар, шуъба ва қарам хўжалик жамиятларининг қарзлари; мол етказиб берувчиларнинг турли юридик ва жисмоний шахсларга берган бўнаклари бўйича қарзлари; бюджетнинг бўнак тўловлари бўйича қарзи; таъсисчиларнинг қарзлари; ходимларнинг берилган бўнаклар ва бошқа операциялар бўйича қарзлари, шунингдек турли дебиторларнинг қарзларидан иборат.
Олинадиган счётларнинг (4000) боғланиши
Олинадиган счётлар товарлар, тайёр маҳсулотлар, бажарилган ишлар, кўрсатилган хизматлар учун дебиторлик қарзи бўйича харидорлар ва буюртмачилар билан ҳисоб-китоблар тўғрисидаги ахборотни умумлаштириш учун мўлжалланган. Улар қуйидаги счётлардан иборат:

4010 "Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган счётлар";

4020 "Олинган векселлар".

Ушбу счётларнинг дебети бўйича асосий (операцион) фаолиятдан даромадларни ҳисобга олувчи счётлар (9000), асосий воситалар ва бошқа активларнинг чиқиб кетишини ҳисобга олувчи счётлар (9200) ва асосий фаолиятнинг бошқа даромадларини ҳисобга олувчи счётлар (9300) билан боғланган ҳолда харидорлар (буюртмачилар)га тақдим этилган ҳисоб-китоб ҳужжатлари бўйича суммалар акс эттирилади.

Ушбу счётларнинг кредити бўйича эса пул маблағларини ҳисобга олувчи счётлар билан боғланган ҳолда келиб тушган тўловлар, олинган бўнаклар бўйича ўзаро ҳисоб-китоблар, даргумон қарзлар бўйича захиралар ҳисобига умидсиз дебиторлик қарзларини ҳисобдан чиқариш суммалари акс эттирилади.