Рақамлар операцияси. Шкалалардаги интерваллар тенг бўлмайди, шунинг учун ҳам рақамлар фақатгина белгалар давомийлигини англатади. Рақамлар операцияси ҳар бир пунктдаги хусусиятларнинг миқдорий ифодаси операцияси эмас, балки даражалар оперциясидир. 1. Рақам монотон кўринишга эга – уни аввалги тартибни сақлаган ҳолда бошқаси билан алмаштириш мумкин (айнан шунинг учун ҳам ушбу шкала типи тартибли шкала деб номланган). 1 дан 5 гача бўлган даражалашни 2 да 10 гача ёки (-1) дан (+1) гача қаторда тартиблаш мумкин. Даражалараро муносабат эса ўзгармасдан қолаверади. 2. Тартибланган номинал шкала қатори бўйича умумий баҳолаш – у ёки бу хусусиятни турли индикаторлар тўплами бўйича ўлчашнинг яхши усулидир. Лайкерт томонидан таклиф қилинган бундай умумлаштириш “кафетерий” (“кафетерий” бу – худди умумий тушлик ҳисобига кирувчи менюдаги таомлар мажмуи) деб ном олган. 3. Тартибли шкаладан олинган материал билан ишлашда модал кўрсаткичлардан фойдаланиш мумкин, унда медиана (Ме) ёрдами билан ўрта тенденциялар изланади, у даражалаш қаторини тенг иккига бўлади. 4. Бу типдаги шкалалар учун кучли кўрсаткич – даражалар корреляциясидир. Даражалар корреляцияси тартибли номинал шкалада ўлчанган иккита белгилар қаторида функционал алоқалар бор ёки йўқлигини кўрсатади.
Девятько И.Ф. Методы социологического исследования. Учебное пособие. Москва «Университет книжный дом», 2009.
Добреньков В.И. Кравченко А.И. Фундаментальная социология. 3-том. Методика и техника исследования. Москва.; ИНФРА-М. 2009
Горшков М. Шереги Ф. Прикладная социология: методология и методы. Москва.; 2011.
Ядов В.А. Стратегия социологического исследования: описание, объяснение, понимание социальной реальности: Учебник для студентов вузов. М.: Добросвет, 2008..
Earl Bable. The practice of social research. 2010. Wadsworth. CECGAGE Learning. USA.
Loraine Blaxter, Christina Hughes, Malcoln Tight. How to research. Fourth edition. Open University Press, 2010. England, UK.
1. Гипотеза тушунчаси ва унинг структурасига таъриф беринг?
2.Гипотеза турларини санаб ўтинг?
3.Гипотезани илгари суриш ва унинг ривожланиш босқичлари қандай бўлади?
4.Тасвирий гипотезалар, тушунтирувчи гипотезаларга изоҳлар?
5.социал эксперимент нима?
4-МАВЗУ: СОЦИОЛОГИЯДА ТАНЛАШ МЕТОДИНИ ҚЎЛЛАШНИНГ ХУСУСИЯТЛАРИ
Режа:
Танлаш тушунчаси ва унинг моҳияти
Танлашг меъзонлари
Танлаш турлари
Танлаш хатолари
Танлаш, умумий мажмуа, танланма мажмуа, репрезентативлик, тасодифий-эҳтимоилй танлаш, тасодифий-эҳтимолий бўлмаган танлаш, пропорционал танлаш, квотали танлаш, стихияли танлаш, қор уюми, танлаш хатоси.
Социологик тадқиқотларнинг кўп қисми бутунлай (тўлиқ) тадқиқот қилиш эмас, балки танлаб тадқиқот қилиш йўли билан олиб борилади: ўрганилаётган шахснинг социал-демографик белгисига қараб қатъий равишда инсонларнинг маълум миқдори танлаб олинади. Тадқиқотнинг бундай кўриниши танлаб тадқиқот олиб бориш дейилади.
Танлаб тадқиқот олиб бориш усули равишда танлаб олинган гуруҳ вакилларининг ўзини тутиши ҳақида ўзи берган маълумотларига асосланиб систематик равишда маълумотлар йиғиш йўли билан олиб борилади. Бу усул ялпи тадқиқот қилиш усулига нисбатан кўпроқ куч ва ҳаракт талаб қилишига қарамасдан, кам ҳаражатли, лекин ишончсизроқ усул ҳисобланади.
Танлаб тадқиқот олиб бориш усули ялпи тадқиқот олиб бориш услубидан маълум жиҳатлари билан устун туради, чунки бунда иш ҳажми камаяди (олиб борилаётган кузатувлар миқдори камайиши ҳисобига), куч ва ҳаражтларни қичқартиради, ялпи текшириш мумкин бўлмаган ёки уларни текшириш мақсадга мувофиқ бўлмаган гуруҳлар ҳақида тўлиқ маълумот олиш имконини беради. Лекин булар ҳаммаси фақатгина танлаш усулининг илмий қоидаларига амал қилиган ҳолдагина яхши натижалар беради.
Тажрибалардан шулар кўриниб турибдики, тўғри танланган танлаш танланган гуруҳнинг структураси ва ҳолатини етарли даражада кўрсатиб беради. Лекин танлаш маълумотлари аниқ маълумотлар билан ҳар доим ҳам бир хил бўлавермайди. Танлаб танлашнинг ялпи танлаш усули олдидаги камчилиги ана шундан иборат.
Танлаш жараёнида тадқиқотчи асосий гуруҳнинг статистик маълумотларни тўлиқ кўрсатиб бера олмаслиги тадқиқотчи олдига қуйидаги вазифаларни қўяди: биринчидан, танлаш жараёнида асосий гуруҳ ҳолатини тўғри аниқлаб олиш, ва иккинчидан, танлаб олиб борилган тадқиқотлар натижасини қай даражада асосий гуруҳга тадбиқ этиш мумкинлигини аниқлаб олиш зарур.
Танлаш жараёнини (репрезентативлиги) кўрсатиш қатор шартлардан иборат – планлаштирилган (аввалдан аниқлаб олинган схема бўйича), ёки планлаштирилмаган ҳолатда асосий гуруҳдан танлаб олиш йўли билан. Ҳар икки ҳолатда ҳам танлаш типик (ўзига хос) ва объектив ҳолатда олиб борилиши керак.
Танлаш усулининг асосий тушунчалари ва моҳияти
Социологик танлашни амалаг оширишда махсус терминлардан фойдаланилади, улардан асосий иккитаси бу – асосий ва танлаш учун танланган гуруҳлар.
Таҳлил қилиш учун танланган гуруҳлар асосий деб аталади, асосий гуруҳдан ажратиб олинган гуруҳ эса сараланган гуруҳ деб аталади. Асосий гуруҳ ҳажми N билан белгиланади, сараланган гуруҳ ҳажми n билан белгиланади. Одатда бу ҳарфлар тадқиқотчи олиб борган таҳлиллари асосида тузган жадваллари бошида ёзилади.
Асосий танланган гуруҳ деб аҳолининг ҳаммасини ёки тадқиқотчи ўрганиш учун танлаб олган одамлар гуруҳига айтилади. Кўпинча асосий танланган гуруҳ шунчали катта миқдорда бўладики, уларнинг ҳар бири билан сўров ўтказиш кўп вақт ва катта маблаҳ талаб қилади. Инглиз адабиётларида “репрезентативлик” сўзининг аниқ маъноси йўқ. Шунинг учун бу сўз ўрнига популяция (population) сўзи қўлланилади ва бу рус тилидаги каби икки ҳил маънони беради. Биринчи маъноси – биз тадқиқотларимизни қўлламоқчи бўлган таналаган гуруҳ. Инглиз манбаларида худди шундай ёзадилар “рopulation of interest”.
Иккинчи маъноси – кейинчалик сараланган гуруҳ сифатида таҳлил қилинадиган инсонлар рўйхати. Кузатув бирлиги рўйхати аниқ рус тилида бўлагани каби инглиз тилида ҳам аниқ бир номга эга эмас.
Сараланган деб таналанган гуруҳнинг ўраганилаётган қисми бўлган социологик объектга айтилади. Танлаш тушунчаси социология статистикасида икки хил маънода тахлил қилинади.
Танлаш (ҳаракатнинг натижаси сифатида) – асосий гуруҳдан танлаб олинган, ана шу асосий гуруҳнинг маълум қисми
Танлаш (ҳаракат жараёни ёки усули сифатида) – асосий гуруҳдан танлаш усули билан объектларни танлаб олиш
Танлаш таҳлил қилинаётган объектни жуда яхши тасвирлаб бериши керак.
Танланган гуруҳ – асосий грухлаб олишнининг кичрайтирилган кўринишидир. Бошқача қилиб айтганда, бу социолог сўров олиб бораётган инсонлардир. Танлашга, яъни сараланган гурухга социолог бевосита суҳбат олиб бормоқчи бўлган шахслар киради. Масалан, унинг мавзуси пенсионерларнинг иқтисодий активлиги. Ҳамма пенсионерлар – ёши 55 дан ошган аёллар ва 60 ёшгача бўлган эркаклар асосий нуруҳни ташкил этади. Тегишли формулалар ёрдамида социолог унга 2,5 минг пенсионерлар билан сўров ўтказиш унга етарлилигини аниқлади. Шу гуруҳ унинг сараланган гуруҳи бўлади.
Бунинг асосий қоидаси қуйидагилардан иборат: асосий гуруҳнинг ҳар бир элементи бир хил талабларга жавоб бериши керак. Бунга қандай қилиб эришиш мумкин? Аввало асосий гуруҳниг иложи борича кўпроқ параметрлари билан танишиб чиқиш керак, масалан уларнинг ёши, олаётган маблағи, яшаша жойлари ҳақида. Гуруҳ аъзоларининг ёши ўртасидаги тафовут вариация деб аталади, аниқ ёш эса – катталик, ҳамма катталикларнинг йиғиндиси ўзгарувчи деб аталади.
Шу гуруҳга жалб этилган ёки ушбу жараёнда иштирок этаётган барча инсонлар қизиқтираётган гуруҳ деб аталади. Улар ўнлаб ёки минглаб кишилар бўлиши мумкин. Улар бирламчи популяцияни ёки асосий гуруҳни ташкил этадилар. Социолог ана шу гуруҳдан сараланган гуруҳни танлаб олади ва улар билан сўров олиб боради.
Шундай қилиб, сиз тадқиқот олиб бораётган гуруҳ асосий гуруҳ, популяция ёки қизиқтираётган гуруҳ деб аталиши мумкин (тадқиқотчининг олиб бораётган тадқиқотларидан келиб чиққан ҳолда ушбу номларнинг бири танлаб олинади).
Асосий гуруҳни илмий тадқиқотдан келиб чиққан ҳолда, сараланган гуруҳни эса математик усуллар ёрдамида танлаб олинади.
Репрезентатив танлаш – бу социологиянинг шундай қисми ҳисобланадики, бунда асосий гуруҳ маълумотлари бирламчи гуруҳ маълумотлари билан мос келиши керак. Танлашнинг фақат шу усулидагина сараланган гуруҳдан олинган маълумотларни асосий гуруҳга тадбиқ этиш мумкин. Репрезентатив танлашни амалга оширишнинг асосий шартларидан бири – бу асосий гуруҳ хақидаги маълумотларга эга бўлиш, жумладан, асосий гуруҳ вакилларининг тўлиқ рўйхати ёки уларнинг структуравий тизими ҳақидаги маълумотлар.
Репрезентативлик остида социологлар танлашнинг сўров вақтидаги шундай турини назарда тутадилар-ки, бунда сраланган гуруҳга асосий гуруҳнинг бир қисми сифатида қаралади.
Сараланган гуруҳ сифатлари асосий гуруҳ сифатларидан 5%дан ортиқ бўлмаган ҳолда олиб борилган тадқиқотлар реперезентатив тадқиқотлар дейилади. Социологларнинг тажрибалари шуни кўрсатадики, агар оддий қоидаларга таяниб тадқиқотлар олиб борилса бу усул етарли даражада ишончлидир. Агар бошлама сўровда асосий гуруҳ сифатида бир факультет олинса бунда репрезентатив сўровда ҳамма иштирок этади. Олий ўқув юрти доирасида эса талабаларнинг 25 % да сўровнома ўтказилади.
Танлаш хиллари деб танлашнинг ҳар хил статистик кўринишлари назарда тутилади. “Танлаш хили” термини ўрнига кўпинча “кўриниш” сўзи ишлатилади.
Танлаб олишга мўлжалланган элементлар танлаб олиш бирлиги деб аталади. Кузатув олиб борилаётган асосий гуруҳ кузатув бирлиги деб аталади. Одатда кузатув бирлиги – бу алоҳида шахс. Рўйхатдан танлаб олишда бирликларни номерлаб олиб, сўнгра эҳтимоллар жадвалидан фойдаланиш мақсадга мувофиқ. Лекин кўпинча квазиэҳтимолий усул қўлланилади. Бу усулда оддий рўйхатдан n сонли элемент танлаб олинади.
Агар танлаш асоси рўйхат бўлса бунда, асосий гуруҳ қайсидир параметларга кўра танлаб олинади, яъни касбига, ёшига, жинсига ва бошқалар.
Танлаш тизими – бу объект белгиларининг пропорцияси бўлиб, бунинг асосида асосий гуруҳ танлаб олинади.
Агар асосий гуруҳда масалан ёшлар 30%, ўрта ёшлилар 50%, катта ёшлилар 20% деб олинса, сараланган гуруҳда ҳам худди шу нисбат сақланиши лозим. Ҳар бир кузатув объекти учун асосий ва сараланган гуруҳларнинг фоизлар нисбати белгиланади. Икки гуруҳнинг номутаносиблиги эса репрезентативликнинг хатосига олиб келади.
Шундай қилиб, танлаш тизими – бу фаралаш гуруҳи танлаб олинаётган объект белгиларининг фоизли нисбатидир.
Агар танлаш типи сараланган гуруҳга кимлар тушиши мумкинлигини тушунтирса, танлаш ҳажми – бу гуруҳга қанча миқдорда одам жалб қилинганлигини белгилайди.
Танлашни тузиш – бу социологни қизиқтирган асосий гуруҳдан танлаб олинган сараланган гуруҳ билан олиб борилган тадқиқотлар натижасида ана шу асосий гуруҳга тадбиқ қилиниши мумкин бўлишига айтилади.
Эмпирик тадқиқотлар амалиётида мақсадли танлаш ибораси кўп ишлатилади.
Мақсадли танлаш – бу шундай гуруҳки, буннда гуруҳ аъзолари бўлган юридик ва ноюридик шахслар бир ёки бир неча жиҳатдан ўхшаш бўлишлари зарур. Бунда танловда иштирок этаётган одамлар фильтрловчи саволлар ёрдамида танлаб олинади. Масалан, тадқиқот олиб борилаётганда, компьютердан хафтасига уч марта фойдаланидиган, 5 мангдан ортиқ пул топмайдиган, уйида бир хил маркали маиший техника мавжуд инсонларни танлаш мумкин. Танлаш критериялари тадқиқот мақсадидан келиб чиқиб белгиланади.
Сонли ва сифатли тадқиқотларда саралаш қарама-қарши принципларга асосан олиб борилади.. Биринчи сонли усулда ёш, жинс, синфлари мос келган гуруҳ танлаб олинади. Иккинчи ҳолатда эса бир бириг ўхшамаган кишилар танлаб олинади.Бундай тадқиқот олиб боришда олимлар бир жараён ёрдамида ўрганилаётган гуруҳни ҳар тарафлама ёритиб беришга ҳаракат қиладилар. Сонли тадқиқотлардаги танлаш назарий танлаш деб аталади.
. Эхтимолий (тасодифий) танлашнинг усуллари. Тасодифий (эхтимолий) танлаш – бу танлашдир, унинг учун бош тупламнинг хар бир унсури аввалдан берилган маълум танланиш эхтимоллилигига эга. Бу тадкикотчига тугри танлаш канчалик бош тупламни акс эттиришини хисоблашга имкон яратади. Бундай танлашни баъзида тасодифий деб хам аталади.
Эхтимолий усулларга куйидагилар киради:
содда тасодифий танлаш;
систематик танлаш;
кластерли танлаш;
стратаифицирли танлаш;
Тасодифий танлашни амалга ошириш икки хил йул билан олиб борилади: Лотерея усули ва тасодифий сонлар жадвали ёрдамида. Тасодифий танлаш ёрдамида куп телефон суровлар, танлаб олинган руйхатлар асосида суровлар курилади. Бундай танлашни куриш учун бош тупламнинг барча унсурларининг тула руйхати булиши керак.
2.4.1.Содда тасодифий танлаш.
Содда тасодифий танлаш шуни такозо этадики, танлашга киритилганлик эхтимоллиги маълум ва тупламнинг барча бирликлари учун бир хилдир. У икки хил усул билан амалга оширилади:
курмасдан танлаш (лотерея усули ёки куръа)
куриб танлаш (тасодифий сонлар жадвали ёрдамида)
Бундан ташкари содда тасодифий танлаш бошка мезон буйича, яъни лотерея шарининг саватчага кайтариш ёки кайтармасликка караб иккига булинади: