Материал: маъруза матни

№

Ингилизча

Русча

Ўзбекча

Таърифи

1

Method

Метод

Метод

Метод – этот способ сбора, обработки и анализа данных

2

Methodology

Методология

Методология

Методология - тадқиқот процедуралари, техникаси ва методлари, жумладан, маълумотлар йиғиш ва қайта ишлаш методларини мажмуидир.

3

Procedure

Процедура

Процедура

Процедура дейилганда эса одатда, барча операциялар кетма-кетлиги, тадқиқотни ташкил этишнинг ҳаракат ва усулларининг умумий тизими назарда тутилади. Бу умумий йиғма тушунча бўлиб, социолоик маълумотларни йиғиш ва қайта ишлаш усуллари тизимига тааллуқли саналади.

4

Methodic

Методика

Методика

Методика — бу мазкур метод билан боғлиқ бўлган техник усуллар мажмуини, жумладан хусусий операциялар, уларнинг кетма-кетлиги ва ўзаро алоқасини кўрсатадиган тушунчадир.

5

Methods an procedure of investigation

Методы и процедуры исследования

Тадқиқот метод ва процедуралари

Тадқиқот метод ва процедуралари– бу керакли маълумотларни йиғиш, қайта ишлаш ва ва таҳлил қилишнинг расмийлашган қоидалари тизимидир

6

Sociologic survey

Социологическое исследование

Социологик тадқиқот

Социологик тадқиқот бу ўрганилаётган жараён ёки ҳодиса тўғрисида ишончли маълумотларга эга бўлиш учун ягона мақсад билан боғлиқ методологик, методик ва ташкилий-техник процедураларнинг мантиқан кетма-кетлик тизимидир.

7

Program of social research

Программа исследования

Тадқиқот дастури

Тадқиқот дастури- бажариладиган ишнинг асосий мақсадларига мувофиқ унинг назарий методологик асосларини ва тадқиқот иш тартиби кўрсатилган гипотезалари, ҳамда уларни текшириш операцияларининг мантиқий изчиллигини баён этишдир.

Practical sociological survey

Приктическое социологическое исследование

Амалий социологик тадқиқотлар

Амалий социологик тадқиқотлар муайян муддатларда аниқ ҳаракат усулларини таклиф этиш орқали етарлича аниқ белгиланган ижтимоий муаммоларнинг амалий ечимини топишга йўналтирилган. Бу тадқиқотлар баъзида ижтимоий – муҳандислик изланишлари деб аталади.

8

Разведивательное исследование

Разведкали тадқиқотлар

Разведкали тадқиқот- конкрет социологик тадқиқотнинг энг оддий тури бўлиб ҳисобланади. У моҳиятан чегараланган вазифани ҳал этади, одатда кам сондаги ўрганилаётган мажмуани қамраб олади ва қисқартирилган дастурга асосланади. Разведкали тадқиқотлар оператив (тезкор) информация олиш учун хизмат қилади. Бундай ҳолатда унинг экспресс сўров тури ҳақида гапириш мумкин.

9

Describe survey

Описательное исследование

Тасвирий тадқиқотлар

Тасвирловчи тадқиқот – социологик таҳлилнинг мураккаброқ шакли ҳисобланади. Ўзининг мақсад ва вазифаларига кўра, у ўрганилаётган жараён, унинг таркибий элементлари тўғрисида нисбатан тўла тасаввур берадиган эмпирик маълумотлар олишни назарда тутади.

Analytical survey

Аналитическое исследование

Аналитик тадқиқот

Аналитик тадқиқот – бу социологик таҳлилнинг энг чуқурлаштирилган тури ҳисобланади. У ўз олдига нафақат ўрганилаётган ҳодисанинг таркибий элементларини тасвирлашни, балки сабабларни тушунтиришни мақсад қилиб қўяди

Точечное исследование

Нуқтали тадқиқот

Нуқтали тадқиқот (уни бир марталик деб ҳам атайдилар) ижтимоий ҳодисаларни ўрганиш вақтида унинг ҳолати ёки миқдорий тавсифлари тўғрисида ахборотлар беради.

Monographic survey

Монографическое исследование

Монографик тадқиқот

Монографик тадқиқот тор маънода- яхши ишланган назария доирасида бир ёки бир неча объектларни текширишдир.

Sampling survey

Выборочное исследование

Танланадиган тадқиқотлар

Танланадиган тадқиқотлар, ўзи ва ўз фикри тўғрисида ахборот берувчи махсус танлаб олинган респондентлар гуруҳи орасида сўров ўтказиш орқали кишиларнинг хатта-ҳаракатлари ва мақсадлари тўғрисида маълумотларни мунтазам йиғиб бори усулини намоён этади. У ўз номини тадқиқотларнинг асосий қисмининг (танланлаб олинадиган йиғиндиси) улкан бирлиги йиғиндисидан (бош йиғиндидан) махсус танлаб олиш тартиботидан фойдаланиш орқали олади, у яхлит тадқиқотнинг асосий ўлчамларини аниқ акс эттиради.

Full survey

Массовое исследование

Ялпи тадқиқот

Ялпи тадқиқот деб бош тўпламнинг барча бирликларини қамраб олувчи тадқиқотга айтилади. Бунга аҳолини рўйхатдан ўтказиш киради.

Pre-researching

Повторное исследование

Такрорий тадқиқотлар

Такрорий тадқиқотлар – бу ягона дастур ва инструментарий бўйича маълум вақт оралиғида мунтазам ўтказилган ва объектнинг ўзгаришлар динамикасини тавсифловчи натижаларни олиш билан боғлиқ бир неча тадқиқотларнинг йиғиндиси.

Long time survey

Лонгитюдное исследование

Лонгитюд тадқиқотлар

Логитюд тадқиқотлар - шахсларнинг бир гуруҳини узоқ вақт ўрганиш

Kogort survey

Когортные исследование

Когортали тадқиқотлар

Когортли тадқиқотлар - узоқ вақт давомида бир хил ёшдаги шахсларни ўрганиш (авлодлар). Мақсад –бир авлод кишиларнинг турмуш тарзи, мақсадлари. Тадқиқот объектлари ўзгаради, лекин кишилар сақланиб қолади;

Trend survey

Трендное исследование

Тренд тадқиқотлар

Тренд тадқиқотлар – вақт оралиғи билан бирор- бир асосий йиғиндида ва нисбатан бир хил усулга риоя қилган ҳолда ўтказиладиган тадқиқот. МАқсад- ижтимоий ўзгаришлар тенденцияси (тренди)ни белгилаш. Мисол – аҳолини қайта рўйхатга олиш;

Panel survey

Панельное исследование

Панелли (йўлли) тадқиқот

Панелли (йўлли) тадқиқот – бир хил танловда ягона дастур бўйича ва маълум вақт оралиғида ягона усул бўйича ўтказиладиган тадқиқотлар. Мақсад - воқеалар динамикаси таҳлили. Кишилар ўзгариши мумкин, лекин тадқиқот объектлари ўзгармайди (корхона, цехлар).

Формулятивный (разведывательный)план

Формулятив (разведкали) режа

Формулятив (разведкали) режа. У тадқиқот объекти тўғрисида жуда ҳам кам информация бўлса ва социолог ҳеч қанақа гипотеза илгари суриш имконияти бўлмаса қўлланилади. Режанинг асосий мақсади – муаммони аниқлаш ва гипотезани шакллантириш.

Describe survey

Описательное (дескриптивный) план

Тасвирий (дескриптив) режа

Тасвирий (дескриптив) режа. Агар бизнинг объект тўғрисидаги билимимиз тасвирий гипотеза илгари суриш учун етарли бўлса, у қўлланиши мумкин. Режанинг мақсади - социал структура, жараён ва ҳодисаларнинг сифатий-миқдорий хусусиятларини қатъий тасвирлашдир.

Analytic (experimental) plan

Аналитическо-экспериментальное исследование

Аналитик-эксперимента лрежа

Аналитик-эксперимента лрежа — тадқиқотнинг кучлироқ вариантларидан бири. Уни ўрганилаётган объект тўғрисида етарли даражадаги билимлар бўлган шароитда қўллашади, бу эса тушунтириш тахминларини илгари суриш имкониятини беради. Режанинг мақсади – функционал ўзаро боғланиш ва сабабий муносабатларни тадқиқ этишдир

Problem situation

Проблемная ситуация

Муаммоли вазият

Муаммоли вазият Гносеологик маънода (яъни борлиқни англаш жараёни нуқтаи назаридан) -бу “ эҳтиёжлар,инсонлар ва қандайдир натижали амалий ва назарий ҳаракатлар тўғрисида билиш ва ушбу зарурий ҳаракатларни амалга оширишнинг йўллари, воситалари,усулларини билмаслик ўртасидаги номувофиқлик ва зиддият, хабарсизлик ҳақидаги билимдир”

Object

Объект

Объект

Объект– илмий билиш жараён ичига кирган субъектни жамоавий ҳаёт сохаси фаолияти, социал реалликни конкрет сохаси ва муаммоли вазиятни ташувчисидир.

Subject

Предмет

Предмет

ПРЕДМЕТ – ўз ичига объектнинг шундай томон ва хусусиятларни оладики, улар тўлалигича ўрганилаётган муаммони акс эттиради ва тадқиқ қила олади. Предмет ўзибилан социал муаммониватадқиқот объекти орасидаги ўзаро муносабатни акс эттиради.

Aim of survey

Цель исследования

Тадқиқот мақсади

Тадқиқот мақсади уни якуний назарий-таълимий ва амалий натижага йўналтиради.

Tasks of survey

Задачи исследования

Тадқиқот вазифалари.

Тадқиқот вазифалари тадқиқот мақсадларини амалга оширишда олиниши мумкин бўлган саволларни ифодалайди.

Empiric survey

Эмпирическое исследование

Эмпирик интерпретацяси

Эмпирик интерпретацяси -бу тушунчаларнинг эмпирик мазмунини излашдир. Бу тушунчани тўғри келадиган эмпирик белгиларни кўрсатиш қоидалари орқали аниқлаш – опереционал таърифлаш деб номланади.

Describe survey

Дискриптивная интепретация

Дискриптив интепретация,

Дискриптив интепретация, бу зарур моделни тузиш учун қўллашга интилаётган тушунчаларнинг аниқ, конкрет ва бир маъноли тасвирлашимиздир.

Structural interpretation

Структурная интепретация

Структурали интепретация

Структурали интепретация тасвирланган тушунчаларни тартиблаш, уларни турларга ажратиш ва ўзаро боғлиқлигини назарда тутади.

Factorial interpretation

Факторная интерпретация

Факторли интепретация

Факторли интепретация бу дастлабки тушунча билан ўзгарувчи тушунчалар ўртасидаги (баъзан миқдорий ўлчовларда) боғлиқликни ўрнатишдир.

Hypothesis

Гипотеза

Гипотеза

Гипотеза – бу табиат, жамият ёки тафаккур воқеа ва ҳодисалари сабаблари ёки улар ўртасидаги қонуний боғлиқлик тўғрисидаги илмий асосланган фараз.

General hypothesis

Общая гипотеза

Умумий гипотеза

Умумий гипотеза – бу табиат ва жамият ҳодисаларининг сабаби, қонун ва қонуниятлари, шунингдек, инсон психик фаолияти борасидаги илмий асосланган фараз.

Special hypothesis

Специальная гипотеза

Махсус гипотеза

Махсус гипотеза – бу табиат ёки жамият ҳаёти ёки инсон психик фаолиятида кўрилаётган бир гуруҳ объектларнинг маълум қисмининг келиб чиқиши, сабаби ва қонуниятлари борасидаги илмий асосланган фараз.

Working hypothesis

Рабочая гипотеза

Ишчи гипотеза

Ишчи гипотеза – одатда тадқиқотнинг биринчи босқичларида олға суриладиган илмий фараз.

Sampling group

Выборочная группа

Танланган гуруҳ

Танланган гуруҳ – асосий грухлаб олишнининг кичрайтирилган кўринишидир. Бошқача қилиб айтганда, бу социолог сўров олиб бораётган инсонлардир.

Representative sampling

Репрезентативная выборка

Репрезентатив танлаш

Репрезентатив танлаш – бу социологиянинг шундай қисми ҳисобланадики, бунда асосий гуруҳ маълумотлари бирламчи гуруҳ маълумотлари билан мос келиши керак. Танлашнинг фақат шу усулидагина сараланган гуруҳдан олинган маълумотларни асосий гуруҳга тадбиқ этиш мумкин.

Sampling system

Выборочная система

Танлаш тизими

Танлаш тизими – бу объект белгиларининг пропорцияси бўлиб, бунинг асосида асосий гуруҳ танлаб олинади.

Random sampling

Случайная выборка

Тасодифий (эхтимолий) танлаш

Тасодифий (эхтимолий) танлаш – бу танлашдир, унинг учун бош тупламнинг хар бир унсури аввалдан берилган маълум танланиш эхтимоллилигига эга. Бу тадкикотчига тугри танлаш канчалик бош тупламни акс эттиришини хисоблашга имкон яратади. Бундай танлашни баъзида тасодифий деб хам аталади.

Systematic sampling

Системная выборка

Систематик танлаш

Систематик танлаш илмий аҳамияти бўйича иккинчи, лекин содда тасодифий танлашнинг турини қўкуллаш бўйича биринчи ҳисобланади. Уни яна механик танлаш деб хам аташади.

Гнёздновая выборка

Уяли танлаш

Уяли танлаш – шундай танлаш турики, бунда танланаётган объектлар янада янада кичик бирликнинг гурухи ёки уяси (кластери) хисобланади. Куйи даражадаги янада майда бирликлардан ташкил этилган юкори даражадаги танлаш барлигига уя деб аталади.

Quote sampling

Квотная выборка

Квотали танлаш

Квотали танлаш – бу бош туплам унсурларининг социал – демографик характеристикалари хакидаги статистик маълумотлар (квоталар параметрлари) асосида шаклланган социологик тадкикот объекти микро моделидир.

Scaling

Шкала

Шкала

Шкала ўрганилаётган объектнинг ҳар бирига ўлчаш жараёнида мос келадиган сон ёки математик конструкт қўйиш қонунидир. Шундай конструкт объектниўлчашнатижасиёкиунинг шкала кўрсаткичи деб номланади. Баъзан шкала деб, эмпирик тизимда ўрганилаётган объектлар шкала кўрсаткичлари назарда тутилади. Шкала кўрсаткичларини олиш жараёни эса шкалалаш деб номланади.

Empiric system

Эмпирическая система

Эмпирик тизим

Эмпирик тизим (ЭТ) ёки муносабатли эмпирик тизим (МЭТ) дейилганда, тадқиқотчини қизиқтирувчи реал эмпирик объектлар ва улар ўртасида кузатилган муносабатлар тушунилади

Mathematic system

Математическая система

Математик тизим

Математик тизим (МТ) ёкимуносабатли математик тизим (ММТ) дейилганда математик объектлар бирлиги ва улар ўртасидаги муносабатназарда тутилади.