2.8. Танлаш хажмини хисоб – китоб килиши.
Тасодифларни куллаш, статистик характеристикаларни олиш учун танлаш хажми 30 га тенг. Бу хажмдаги танлашни оз дейилади. Ишончлилик эхтимолини курсатиш билан аломатни уртача кийматини олишга имкон берадиган танлашнинг минимал хажми 5 га тенг. Бу жуда оз дейилади. Текширишни режалаштирилаётган вактда канча одамни сураб чикиш керак, деган савол тугулади. Бу саволни хал этиш керак, чунки катта танлаш ортикча харажатни талаб килади, жуда кичкина натижа сифатини тушуради. Чунки танланган туплам, бутун хакидаги тасаввурни хиралаштирмаса, социологларни ишончли маълумот олиш учун канча одамни сураб чикиш керак, деган савол кизиктириб келган.
Энг яхши танлаш – албатта катта булиши керак эмас.
Танлаш хажми катта булса, натижаси хам аник чикади. Агар бош туплам ёмон аралаштирилган булса, жуда катта танлаш хам ёрдам бермайди. Туплам бир хил турда яъни унда назорат килинадиган белги бир хилда таксимланган.
Бу холда, бир неча одамни сураб бош тупламда бу белгини таксимланиши хакида аник информация олиш мумкин.
Социологияда танланадиган тупламнинг оптимал хажмини хисоблайдиган формула йук. Танланган тупламнинг хажми бош тупламнинг бир хиллик даражасига, тадкикотнинг гипотез ва усулларига, назарий моделларга, максад ва масалалар каби куп олимларга боглик.
Тадкикотда информация аниклигининг хар 1 % га усиши харажатларнинг кескин усишига олиб келади. АКШда куп 10 йиллаб давомида суров олиб бораётган 2 Гэллапнинг машхур институти куйидагиларни очиб берди, яъни 100 та одамни танланганда танлаш хатоси + 11 % чегарасида, 200 та одамни + 8%, 400 тани + 6%, 600 тани + 5%, 750 тани + 4%, 1000 тани + 4%, 1500 тани + 3%, 4000 та одамни + 2% чегарасида булади.
Олдиндан хисоб – китоб килишнинг стратаегияси шундаки, танлаш хажми асосий тадкикот бошланмасдан аввал аникланади. Энг содда холда Гэллап тажрибасига суяниб, танлаш хажмини 1500 – 2000 одам деб фойдалансак булади. Уртача статистик тадкикот учун танлаш хажмини 400 – 600 одам деб олсак булади.
Тасодифий танлашнинг хажмини хисоблаш учун исталган бахолашнинг аниклигини, олинадиган жавоб рискининг катталигини ва жавоб узгарувчанлигининг даражасини билиш керак. Бахолашнинг аниклиги 5%, риск катталиги 0,95. Агар 60% суралганлар ишларидан кониккан булсалар, у холда бош тупламда коникканлак улуши 95% холатда 55% дан 65% гача, 5% холатда бундай улуш интервалдан чикиб кетиши мумкин. Агар 5% ни аниклик ва риск катталиги 0,95 дан келиб чикиб танлаш хажми куйидагига булади.
2.4. жадвал. Танлаш хажмининг бош туплам хажмидан богликлиги
Бош туплам хажми |
00 |
000 |
000 |
000 |
000 |
000 |
0000 |
00000 |
|
Танлаш хажми |
22 |
86 |
33 |
50 |
60 |
70 |
85 |
98 |
400 |
Танлаш хажми анкетада кандай саволлар ишлатилишига боглик. Бохоларнинг ёйилиши буйича олдиндан информация булса, у холда танлаш хажми куйидагича булади.
2.5 – жадвал танлаш хажмининг дихотомик жавобни таксимлашдан богликлиги.
Жавобларни таксимланиши, % |
50 |
40 |
30 |
20 |
10 |
50 |
60 |
70 |
80 |
90 |
|
Танлаш хажми |
384 |
369 |
323 |
246 |
139 |
« Ёш » ва « иш хаки » типидаги саволлар киритилган микдорий саволлар учун танлаш хажми хисоби вариация коэффициентидан келиб чикиб курилади.
2.6. – жадвал танлаш хажмининг вариация коэффициентдан богликлиги
Вариант коэффиценти, % |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
0 |
00 |
110I 120 |
Танлаш хажми |
5 |
1 |
38 |
46 |
84 |
53 |
53 |
84 |
245 |
537 |
18602213 |
Назорат саволлари
Танлаш тушунчаси ва унинг моҳияти изоҳлаб беринг?
Танлаш меъзонлари нималарга асосланади?
Танлаш турлари неча ҳил бўлади?
Танлаш хатолари ва унинг аниқлаш усуллари?
Девятько И.Ф. Методы социологического исследования. Учебное пособие. Москва «Университет книжный дом», 2009.
Добреньков В.И. Кравченко А.И. Фундаментальная социология. 3-том. Методика и техника исследования. Москва.; ИНФРА-М. 2009
Горшков М. Шереги Ф. Прикладная социология: методология и методы. Москва.; 2011.
Ядов В.А. Стратегия социологического исследования: описание, объяснение, понимание социальной реальности: Учебник для студентов вузов. М.: Добросвет, 2008..
Earl Bable. The practice of social research. 2010. Wadsworth. CECGAGE Learning. USA.
Loraine Blaxter, Christina Hughes, Malcoln Tight. How to research. Fourth edition. Open University Press, 2010. England, UK.
5-МАВЗУ: ЭМПИРИК МАЪЛУМОТЛАРНИНГ АҲАМИЯТИ
Р ежа:
1.Сўров ёки интервью ўтказиш учун жой ва вақтни белгилаш
2.Сўровномани маълумотларни бузилишини олдини олиш,
3.Интервьюернинг ташқи кўриниши ва касбий этикаси
4.Фокус гуруҳ тадқиқотини ўтказиш учун тавсиялар
Қадриятлар, миллий қадриятлар, шахсий қадриятлар, умуминсоний қадриятлар,диний қадриятлар, индивидуализм
Тадқиқот натижасида олинадиган маълумотларнинг ишочлилиги ва аҳамиятлиги, кўп тамонлама тадқиқотга тайёргарлик кўриш ва ўтказишдаги методологик ва методик жараёнга синчковлик билан риоя этилишига боғлиқ бўлади. Турли ҳил тадқиқотларда бу бир тамондан респондентнинг шахси, ҳусусан маълумотлилик даражаси, маданияти, хотира таркиби, психиканинг ҳимоя механизмлари, шунингдек, ўрганилаётган муаммога, тадқиқот ўтказаётган шахсга ёки ташкилотга унинг муносабати билан билан боғлиқ бўлади. Бошқа тамондан, социологик тадқиқотнинг объекти сифатида ўрганилаётган гуруҳнинг ўзига ҳос ҳусусиятига (масалан, ёшлар, тадбиркорлар, давлат стуктураси ва нодавлат нотижорат ташкилотлар вакиллари ва б.) боғлиқ бўлади.
Бундан ташқари, олинадиган маълумотнинг сифати, саволнома листни тузишдаги касбий маҳоратидан тортиб респондентлардан изланаётган маълумотларни олиш бўйича интервьюерлик ишларини усталик билан ўтказувчи тадқиқотчининг ўзига ҳам боғлиқ бўлади.
Респонденденлар олинадиган маълумотларнинг фаол манбаси ҳисобланади. Объект билан у ёки бу тарздаги контакт натижасида, тадқиқотчи объектнинг ҳолати борасида мулҳазага ундовчи реакция ега бўлади. Ҳар қандай кўринишдаги айниқса шахсий контакт кўринишидаги суҳбатлар, эмпирик маълумотлар натижасига таъсир этувчи ўзига ҳос коммуникация усули ҳисобланади. Социологик сўровномада контак сўз ёрдамида амалга оширилади. Объект билан контакт усулига боғлиқ равишда реакция турли ҳил бўлиши мумкин.
Респондентлардан олинадиган маълумотларнинг ишончлиги, уч омилга боғлиқ бўлади: Социологни респондентларни ушбу саволга жавоб бериш борасидаги ҳоҳишини тушунган ҳолда саволларни қандай туза олишни билишлиги.
Тадқиқот натижаларини ишончлилиги ва объективликнинг юқори даражасига эришиш учун, уни ўтказишда қуйдаги иш тартибига риоя қилиш лозим бўлади:
Сўров ёки интервью ўтказиш учун жой ва вақтни респондентларнинг манфаатини ҳисобга олган ҳолда танлаш. Шу ўринда танланган жой ёруғ ва илиқ (агар тадқиқот оби-ҳаво совуқ кунлари ўтказилса) ва шамол яхши айланадиган (агар тадқиқот оби-ҳаво иссиқ кунлари ўтказилса) бўлиши керак. Ташқи омиллар олинадиган маълумотлар сифатига таъсир ўтказмаслиги керак.
Респондент вақт билан чегараланиб қолмаслиги ва таклиф килинаётган саволларга жавоб бериши учун интервью ўтказиш вақти улар учун қулай вақтда бўлиши керак
Ҳар қандай бир турдаги сўровномани маълумотларни бузилишини камайтириш мақсадида уни ўтказиш муддатини оптималлаштириш лозим. Шуни унутмаслик лозимки, респондентлар вақт билан боғлиқ ва бошқа шароитлар таъсирида шунчаки жавобларни тасдиқлаб қўйиши ҳам мумкин.
Сўровномани ўтказиш узоқ вақт давомида чўзилиб кетмаслиги керак, чунки ташқи шароитлар ўзгариши мумкин, олиниши керак бўлган маълумотлар эса сўровнома қатнашчиларининг бир-бирларига фикрларидан фойдаланиб берилишига олиб келиши мумкин. Бундай муҳокамалар респондентлар таркибига кечроқ қўшилганларнинг жавобларини характеристикасига таъсир этиши мумкин.
Анкета ва интервьюнинг ўлчами ёки узунлиги сўровнома сифатига бевосита таъсир этади. Жуда кўплаб саволлар респондентларни чарчатиб қўйиши мумкин ва у унга бўлган қизиқишини йўқотади, демак жавобларни объектив тарзда бермайди, уни тезроқ тўлдиришга ҳаракат қилади.
5.3..Интервьюернинг ташқи кўриниши ва касбий этикаси
Интервьюернинг ташқи кўриниши ҳам муҳим саналади. Интервьюернингкийиниш жиҳатдан мос бўлмаган кўринишда бўлиши, респондентларда сўровномага эътиборни сусайтиради ва ўказиладиган тадбирга нисбатан менсимаслик муносабатини юзага келтиради.
Респондентнинг социологиянинг фойдаси тўғрисида ва ҳусусан жамоатчилик фикри сўровлари борасида аҳамиятга эга фикрга эгалиги. Сўровномага ижобий муносабатда бўлувчи респондентлар, бошқа респондентларга қараганда кўплаб муносабатларда ўзларини бошқача тутадилар. Улар камдан кам ҳолатларда муайян жавоблардан ўзини четга оладилар, очиқ саволларга фаол тарзда ва тўлалигича жавоб берадилар. Шу билан бирга, респондент анкетада кўтарилган саволларда жамоатчилик ёки шахсий манфаатларни кўрмаса, унинг сўровномага нисбатан муносабати бошқача бўлади.
Респондентни қизиқиши кўп жиҳатдан сўровноманинг бошланиш характерига боғлиқ бўлади. Айнан унинг таъсири остида суҳбат ёки сўровнома давомида ўзгариши осон бўлмаган муносабат шакллантирилади.
Тадқиқот бошланишидан олдин респондентлар билан умумий тил топишиш, улар учун қулай шароит яратиб бериш жуда муҳим саналади. Интервьюер респондентларнинг ишончи ва эътиборини қозониши керак бўлади.
Дастлабки суҳбат давомида сўровноманинг иштирокчисини номи ошкор этилмаслиги муҳим аҳамиятга эга ҳисобланади. Респондентга анонимликга кандай усул билан риоя этилиши кўрсатилиши керак. Мисол учун, агар сўровнома аудиторияда ўтказилаётган бўлса, тўлдирилган анкетани бошқа анкеталар тўпламига қўшиб қўйиш ёки маҳсус қутичага ташлаш кераклигни тушунтириш лозим бўлади.
Агар респондент интервьюернинг шошилмаётганини, ўз ишини тезда тугатишга интилмаётгани кўрса, респондентнинг фаоллиги ва уни саволларга жиддий ўйлаб жавоб бериши сезиларли равишда ортади.
Интервьюернинг мулойим бўлиши, бир мавзудан бошқа мавзуга кескин сакрашларсиз ўтиши жуда катта аҳамият касб этади.
Интервьюер респондентлардан ўз ҳоҳлаган жавобни эшитишни эмас, уларнинг реал жавобларини қайд қилиши керак бўлади
Фокус гуруҳ тадқиқотини ўтказиш учун тавсиялар
Тадқиқотда ишончли маълумотларни олишда муҳим ҳусусиятлардан бири “учинчи шахс”ларнинг мавжуд бўлмаслиги ҳисобланади. Сўровнома ва интервьюларни “учинчи шахс”нинг иштирокисиз ўтказиш лозим бўлади, акс ҳолда улар респондентларнинг реакцияси таъсир этиши, олинадиган маълумотларда бузиб кўрсатишларга олиб келиши мумкин. Бундай одамлар суҳбатларга қўшилади, ўзини фикрини билдиради, респондентларни хақиқатни гапирмасликга ундайди. Баъзида Иногда «учинчи шахслар» кулгили ҳолатни яратиб респондентларни аҳамиятсиз жавобларни белгилашга ундайди. Бошқа тамондан респондентлар ўзлари бирор-нарсани эслаш учун бошқа респондентлардан ёрдам сўрайдилар.
Шунингдек тадқиқот натижаларинидан манфаатдор бўлган шахсларни сўровнома ўтказиш вақтида қатнашмаслигини таъминлаш зарур. Мисол учун, сўровнома мактаб ўқувчилари орасида ўтказилса, бу жараёнда ўқтувчилар ёки ўқувчиларнинг жавобларига таъсир этувчи бошқа кишилар бўлмаслиги лозим.
Ўрганилаётган у ёки бу гуруҳнинг фаолияти, ҳаёт тарзи, хулқ-атворини ҳисобга олиш ҳам аҳамиятли ҳисобланади. Мисол учун, ёшлар, ўспиринлардаги ёшига оид ўзига ҳослиги, нуқтаи-назардаги ва ижтимоий позициядаги қатъиятсизлик, ота-онага боғлиқлик, ўзига нисбатан ишончсизлик тадқиқотнинг дастлабки маълумотларини бузилишига олиб келиши мумкин. Бу социологик сўровнома ўтказишда ўзининг фикрларини ифода этмасдан, умум қабул қилинган, ижтимоий аҳамиятга эга жавобларни белгиланишига олиб келади. Ўспиринлар, қандай ҳулқ-атвор маъқулланиши кайсилари эса интервьюерда салбий таъсурот уйғотишини жуда яхши тушунадилар.