тасодифий такрорий танлаш
тасодифий такрорсиз танлаш
содда тасодифий усулнинг иккита кисмини декарт координат тизимига бирлаштириб туртта модалликни оламиз. (2.2 – расм).
Тасодифий такрорий
Курмасдан Куриб
танлаш танлаш
Тасодифий такрорсиз
2.2 – расм. Содда тасодифий танлашнинг туртта модаллиги.
Эхтимолий танлашни маълум шарт – шароитлари мавжуд булгандагина куллаш максадга мувфикдир. Эхтимолий танлашни амалга оширишнинг биринчи шарти, бош тупламнинг барча унсурларининг, 1 дан N гача, бу ерда N – барча унсурларнинг умумий сони, тулик руйхатининг мавжудлиги. Агар у булса, нумерация килиб чикилади, шундан кейин юкоридаги кулланмани ишлатиш мумкин. Лотерея усулини ( ёки куръа усулини ) ишлатилганда барча унсурларнинг жетон номерлари билан урнига солинади, яхшилаб аралаштирилади ва кетма – кет N жетон олинида, бу ерда N – танланувчи тупламнинг унсурлар сони. Жетондаги номерлар танланган тупламни ташкил этади. Бу анчагина мехнат талаб ва узок вакт кетадиган операция, чунки хар бир навбатдаги номер олингандан кейин, жетонларни яхшилаб аралаштириш талаб килиниди.
Эхтимолий танлашнинг иккинчи шарти бош туплам унсурларининг яхши аралаштирилганлиги. Тасодифий танлашни хосил килиш учун бош туплам унсурлари олдиндан номерланади, хар бир номер алохида карточкага ёзилади. Натижада карточкалар пачкаси хосил булади, уларнинг сони бош тупламдаги хажмга мос тушади. Яхшилаб аралаштирилгандан кейин, бу пачкадан биттадан карточка олинада. Карточка билан бир хил номери булган объект танлашга тушган деб хисобланади. Бунда танлов тупламининг хосил килишнинг икки хил йули бор.
Биринчи йул – олинган карточканинг номери ёзиб олинади ва пачкага кайтарилади, яна карточкалар яхшилаб аралаштирилади. Бу схема буйича хосил булган танланган туплам тасодифий кайтарилган танлаш деб аталади.
Иккинчи йул – хар бир тортилган карточка ёзиб олинганидан кейин оркага кайтарилмайди. Бу схема буйича танланган туплам тасодифий кайтарилмаган танлаш деб аталади. Лекин, бош тупламнинг катта хажмида, бу усул жуда мехнат талабдир, шунинг учун тасодифий сонлар жадвалидан фойдаланиш кулайрокдир. У катта тупламлардан бир хил эхтимолли танлашларни шакиллантиришда узининг самарадорлигини исбот килди.
Бундай тасодифий сонлар жадвалининг фрагменти 2.1 жадвалда келтирилган.
9
Тасодифий сонлар фрагменти Жадваллар Жадвал 1
|
|||||
3 7 |
2 |
35 |
15 |
0 4 |
8 0 |
2 1 |
8 |
31 |
42 |
4 6 |
7 2 |
0 7 |
9 |
95 |
64 |
1 3 |
0 6 |
1 0 |
6 |
69 |
93 |
3 9 |
0 8 |
0 0 |
4 |
65 |
56 |
0 9 |
2 9 |
Систематик танлаш
Систематик танлаш илмий ахамияти буйича иккинчи, лекин содда тасодифий танлашнинг турини куллаш буйича биринчи хисобланади. Уни яна механик танлаш деб хам аталади.
Агар кулимизда тасодифий сонлар жадвали йук, бош туплам нисбатан катта, у холда алфавит руйхатдан фойдаланиш мумкин, масалан, корхона ходимлари ёки сайлов участкаси руйхатдан. Бош туплам сонини, масалан, 200 ишчи, анкеталар сонига булинади, масалан, 200 ва танлаш кадами аникланади. У руйхатнинг хохлаган номерларидан бошлаб хар учинчиси ( 2000:200=10 ) сурок килинади. Номерланган руйхатдан K га тенг интервал орасида берилган респондентлар сони танлаб олинади. Бунда танлаш кадами K куйидаги формула билан хисобланади:
= N
Бу ерда N – бош сони, n – танлаш туплами сони.
Бу курсаткич, бош тупламга кирган нечта фамилияни утказиб юборишни курсатади. Натижада танланган туплам хосил булади.
Бошка мисол. Олий муассасанинг 5000 та студентидан 100 тасини танлаш керак. Агар биз систематик танлашни кулласак, аввал танлаш интервалини хисоблашимиз керак. Бизнинг холда, бу 50 га тенг. Энди биз руйхат буйича хар эллигинчи студентни танлашимиз керак. Каердан танлашни бошлашни тасодифий сонлар жадвали буйича аникланади (бу тасодифий старт дейилади). Агар старт нуктаси 31 танласа, у холда танланганга куйидаги номерли студентлар киритилади: 31, 81, 131, 181 ва хоказо.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14
15 16 …
Шундай килиб, систематик танлаш асосига эхтимоллик процедуралари эмас, алфавит руйхатлар, картотекалар, схемалар куйилган, улар бош тупламнинг барча бирликларини тенг эхтимолли тушишини таминлайди. Бу танлаш уз афзалликларига карамасдан баъзида нотугри танланиб колади.
Районлар буйича ва страталар буйича танлаш.
Агар бош туплам катта булса, уларни бир хилдаги булимларга булиш, кейин бу кисмлар ичидан танлаш амалга оширилади. Буни гурухларга ажратиш дейилади. Илмий терминологияни унификатсия нуктаи назаридан, халкаро стандартга келтириб районлар буйича ва страталар буйича танлаш деб аталади.
Бош тупламни жуда катта булса, масалан, мамлакат ахолисини регионлар буйича булиб чикиш мумкин, шу билан бир каторда, бош тупламни страталар буйича (жинс, ёш, даромад ва хоказо) гурухларга ажратиш мумкун.
Адабиётда бу икки термен эквивалент хисобланади. Чунки иккисининг асосида гурухларга ажратиш процедураси ётади. Район буйича танлаш, бу танлаш тури, унда танлашдан аввал районлаштириш процедураси туради, яъни бошлангич тупламни катлам, страта ёки гурух деб аталувчи статистик бир хил тупламчаларга булишдир.
Бирликларни танлаш, хам тасодифий, хам йуналтирилган характерли булиб, хар бир катламдан олинади, шу учун район буйича танлаш кичик тупламлар - страталардан олинган танлашлар катори билан бирдир.
Бу тушунтиришда «Район буйича танлаш» тушунчасини ишга зиён етказмасдан «страталар буйича танлаш»га алмаштириш мумкин. Социологик тадкикотлар тажрибаси, шу икки йулни бир деб атайди. Йирик куламли лойихаларда социологлар районлар буйича танлашни бошлаб, кейин страталар буйича танлашга утадилар.
Халкаро тажрибада «район» сузи географик зона сифатида ( ареал, регион, территория кисми ) кулланилмайди. Бунинг урнига «страталар буйича танлаш» термини ишлатадилар, чунки бир бутунни кисимга булиб, бу гурухми ёки районми еканлигини аник курсатиш шарт емас.
Бу холда страталар буйича танлаш бу турли кисмлар, типлар, гурухлар ва ахоли катлами танланадиган тупламда бир хил вакилликни таъминловчи эхтимолий танлашдир.
Инглиз тилида «стратаификация», «катлам-катлам булиш», «булиниш» дегани. Чет эл лугатларида территориал белги буйича булиниш, квотали танлашга киради.
Бирликларни танлаш хам тасодифий, хам йуналтирилган характерли булиб, хар бир район ёки катламдан катъий назар олиб борилади, шунинг учун районлар буйича – стратаалар буйича танлаш кичик тупламлар – страталардан (районлардан) олинган танлашлар катори билан бирдир.
Страталар буйича тасодифий танлаш хар бир страта буйича алохида танлашга асосланади. Бу натижалар аниклигини оширади ёки тадкикотнинг кийматини ва вактини камайтиради. Масалан, камбагалчилик ёши катталар, ишсизлар, отасиз ёки онасиз оилалар орасида купрок учрайди. Объект сифатида учтасидан бирини танлаш мумкин. Танланган районлар ёки страталарда тадкик этиш бирлигини танлаш эхтимолий усул буйича олиб борилади.
Уяли танлаш
Уяли танлаш – шундай танлаш турики, бунда танланаётган объектлар янада янада кичик бирликнинг гурухи ёки уяси (кластери) хисобланади. Куйи даражадаги янада майда бирликлардан ташкил этилган юкори даражадаги танлаш барлигига уя деб аталади. Танланишга куйи даражадаги барча бирликлар хамда унинг кисмлари киритилиши мумкин. Уяни хосил килувчи бирликлар сони унинг улчами дейилади.
Уя деб куйидагиларга айтилади: ахоли пунктлари, районлар, уйлар, подъездлар, корхоналар, цехлар, бригадалар.
Уяли танлаш катта ташкилий афзаликларига эга, танлаш ва бир неча компакт гурухлар тадкикоти онсон амалга оширилади. Куп булмаган территориал сигментларни ( ахоли пунктлари, районлар, уй – жой кварталлари ) танлаш, кейин уларда турадиган ахолини ёппасига сураш тадкикотнинг кийматини ва утказиш муддатини камайтиради.
Бу ердаги муаммо шундан иборатки, уянинг катталигини, унинг сонини аниклаш, уларнинг бош тупламга жойлаштириш. Уя танлаётганда асосий тавсия шуки, улар орасидаги фарк имкони борича хар хил булиши керак. Бу коида катламлаштиришнинг асосий принципига зиддир. Стратаа буйича танлашга мисол. Ахолининг хаёт даражаси буйича биринчи тадкикот 60 – йиллар охирида утказилган. Россиянинг Таганрог шахрида олиб борилди. Танловнинг асоси булиб, уй – жой фонди ва уларда турадиганлар сон хакидаги маълумотлар булди. Биринчи боскичда, шахар районларга булинди, иккинчи бокичда, уй – жойнинг турли типларининг улушлари хисоблаб чикилди.
Хар бир страта учун, яъни район, курилиш типи, уй – жой катталиги учун квартираларнинг адрес ва сони билан лист тузиб чикилди. Территориал стратаа буйича танлашнинг уч боскичли процедураси кулланилди.
Уяли танлашда гурухлар ёки унсурлар уясни аникланади ва уларнинг руйхати тузилади. Кейин, бу руйхатдан танлаш лойихалаштирилади. Кейин, бу бирлик учун унсурлар танланади шахар ахолисининг ижтимоий фикрини урганиш учун 100 одамга суров руйхати тузиш керак. Шахарни картаси олиб барча кварталлар руйхати тузилади. Бу руйхат танлашнинг асоси булади, бундан тасодифий равишда кварталлар танланади. Танланган уйларда турувчи оиланинг ичидан бир одамдан суров листи учун интервью олинади.
Ноэхтимолий ( нотасодифий ) танлаш усуллари.
Ноэхтимолий ( нотасодифий ) танлаш, бирликларни танлаш йули, унда танлов туплами каторига хар бир унсурни тушиш эхтимолини олдиндан хисоблай олмаймиз. Шунинг учун, эхтимолий танлашга йул берилади, лекин, баъзида тадкикот шартлари буйича нотасодифий танлаш, утказиш максадга мувофикдир. Унинг камчиликлари: репрезентативлик даражасини урнатишнинг имкони йуклиги ва юкори кийматга эга эканлиги ( у харажатлар буйича эхтимолийдан бир неча баравар куп ).
Афзалликлари – эхтимолийга караганда предметни янада чукур, сифатли ва хар тамонлама очиб бериши.
Нотасодифий танлашнинг куйидаги турлари бор: квотали танлаш, кор уюми усули, асосий массив усули, стихияли танлаш усули.
Нотасодифий танлашнинг асосий максади, урганилаётган объектнинг репрезентация киладиган тупламни олишдан иборат.
Нотасодифий танлашнинг икки асосий тури ажратилади.
йуналтирилган танлаш ( бошка номлари – максадга йуналтирилган, максадли, ихтиёр билан танлаш ).
стихияли.
«Кор уюми» усули максадга йуналтирилган танлаш турларидан булиб, у кушимча респондентларни танлаш бошлангич танланганларга таянгандан кейин олиб борилади. Бундай процедура алохида, ноёб нотасодифий тупламларни урганаётганда кулланилади.
Стихияли танлаш усули тасодифий танлашга факат ташки томонидан ухшайди, социолог кимни сурашни билиб кучага чикиб, метро станция олдида тухтаб, бош туплам вакилларига кирадиган ( масалан, 30 дан 40 ёшгача одамлар ) одамларни сурокка тутади. Интервьючи билан гаплашишга кимнинг имконияти ва хохиши булса, ушанинг фикри ёзилади. Стихияли танлашга телевидение, радио оркали сураш, «биринчи учраганни» танлаш, супермаркет залида харидорларни сураш, бекатларда ва ижтимоий транспортда йуловчиларни сураш каби мисоллар келтириш мумкин.
Стихияли танлашнинг асосий камчилиги суралаётган одамлар кайси бош тупламга киришини билиб булмайди. Асосий массив усули, бу бош тупламнинг 60 – 70 % ни сурашдан иборат. Масалан, маълум туманнинг ахолиси ёки корхона ишчиларининг маълум купчилиги сурокка тутилади. Натижада бош ва танланган тупламнинг уртача курсаткичлари якинлашади, танланган туплам бош тупламнинг асосий кисмини ташкил этади. Бу усул авваллари завод социологлари томонидан кулланилган.
Ноэхтимолий танлаш усулига куйидагилар киради:
кулайлик принципи асосида танлаш
фикрлар асосида танлаш
Квотали танлаш.
Квотали танлаш – бу бош туплам унсурларининг социал – демографик характеристикалари хакидаги статистик маълумотлар (квоталар параметрлари) асосида шаклланган социологик тадкикот объекти микромоделидир. Керакли маълумотларни статистик маълумотлардан оладилар.
Танлашнинг квотали усули бош тупламнинг катор мухит характеристикалари буйича статистик маълумотларнинг олдиндан мавжудлигини такозо этади. Лекин бу маълумотлар танлаш хажмини аниклаш учун ишлатилмайди, чунки кейинчалик респондентларни танлаш тасодифий эмас, интервьючилар ёрдамида максадга йуналтирилган тарзда амалга оширилади. Бу усул танланган туплам тузилишини максадли шакллантиришга асосланади. Анкетчи бир канча одамларни маълум ёши, жинси, таълими ва профессияси буйича сураш учун топширик олади. Танланган тупламдаги квоталар улуши бош тупламдаги унинг улушига мос тушиши керак.
Одатда квотали танлаш, танлашнинг охирги боскичида кулланилади ва район буйича жараённи ва эхтимолий процедураларни куллашни тугаллайди. Социолог берилган районда маълум жинсли, статусли, ёшли респондентни кидиради ва у билан гаплашади.
Квотанинг параметрлари жинс ва ёш буйича танлашнинг хисоб – китобини келтирамиз. Депутатлар сайлови буйича сайлов компания даврида сайловчиларни суров килинаётганда, танлашни репрезентативлигини асослаб, биз шахар районларни ахолисининг жинс – ёш тузилиши буйича облком - стат маълумотига таяндик. Совет райони ахолиси, жинс – ёш тузилиши куйидагича (Жадвалнинг охирги 3та устунида хар бир жинс – ёш гурухларининг сони бош тупламдаги хар бир маълум гурухларнинг сонига пропорционалдир.
Квотали танлашнинг репрезентативлик даражаси кийматларнинг тургунлик даражасига тескари пропорционал ошиб боради. Баъзида тадкикотчиларда назорат килинувчи квота параметрлар сонини оширишга харакат килишади, яъни бу олинадиган натижаларнинг ишончлилик даражасини оширади. Лекин амалда бу систематик хатонинг ошишига олиб боради ва интервъючини ишини кийинлаштиради.
Квотали танлаш илмий эксперимент утказишда зарурдир. Ижтимоий фикрларни суроклашда квотали танлаш эхтимолий танлашлар билан бир каторда кулланилади. Бош туплам катта булмаган холатда танлашни куриш учун квотали усули кулайдир.
Квотали танлаш амалий социологларда бугун модага кирди. Илмий мезонлар буйича у классик танлаш, яъни тасодифий танлаш билан тенг келолмайди, у эталон хисобланади.
Квотали танлаш буйича натижалар аниклигини аниклаб булмайди. Тугри, амалда тасодифий танлаш кам учрайди, чунки унинг учун бош туплам бирликларининг руйхати керак булади.
Куп боскичли танлаш.
Амалий тажрибада суров объектларини боскичма – боскич танлаш процедураларини куллаш билан тузилган куп боскичли танлаш ишлатилади. Бунда олдинги боскичда танлаб олинган объектлар туплами кейинги боскичда танлаш учун бошлангич туплам хисобланади.
Шунга мувофик, биринчи боскичнинг танлаш бирлиги (бирламчи бирликлар), иккинчи боскичнинг танлаш бирлиги (иккиламчи бирликлар) ва хоказо. Бевосита информация йигиладиган куйи боскич объектлари кузатув бирликлари дейилади. Куп боскичли танлашга мисол келтирамиз: Нижний Новгород шахри учун танлаш хажми 900 та одам берилган. Биринчи боскичдаги танлаш бирлиги сифатида хар бири 300 респондентдан иборат учта район аникланди. Бу ерда кейинги боскичда хам типик вакиллар усули кулланилди. Бир районнинг уртача ахоли сонини аниклаб, учта район танлаб олинди. Иккинчи боскичда, танлаш асосига сайловчилар руйхати олинди. Бу ерда иккинчи боскичнинг танлаш бирлиги сифатида хар бир участканинг уртача катталиги хисобланди, шундайлари танлаб олиндики, сайловчилар сони уртадан энг кам даражада фарк килсин. Учинчи боскичда, танлаш асосига хар бир участканинг сайловчилар руйхати кабул килинди. Хар бир участкада 100 та дан одамни сураб чикиш керак. Бу охирги боскичда кузатиш бирлигини танлан учун систематик танлаш усули кулланилди. Танлаш кадами аникланиб, биз уй адреси булган респондентлар адреси аникланди.