Еттинчи босқич олинган ҳулосалардан келиб чиқиб эксперт таклифлари муҳокамасини ишлаб чиқиш ва ташкил этишдан иборат бўлади. Эмпирик маълумотларни таҳлилидан сўнг олинган ҳулоса ва таклифларни эксперт даражасида баҳолаш амалга оширилади.
Объект қандай ўрганилаётганлигига қараб (статик ёки динамик) қуйдагичаажратиш мумкин:
-Аник ёки навбати билан ўтказиладиган тадқиқот, ўрнилаётган объектнинг ўрганилаётган пайтда маълумот билан таъминлаб, лекин унинг ўзгаришлари динамикаси ва ривожланиш тендециялари ҳақида ҳулоса қилишга имкон бермайди;
- такрорий тадқиқотлар - муайян вақт оралиғида бир дастурдан, бир инструментариянидан фойдаланган ҳолда, қиёсий таҳлилларни амалга ошириш учун ўтказиладиган тадқиқот.
Такрорий тадқиқот муҳим куриниши панел тадқиқотлари ҳисобланади. Унинг ажралиб турадиган ҳусусияти шундаки, ўрганилган бир категория доирасида ўтказилади.
Тадқиқотга тайёргалик кўриш муаммони аниқ ифода этилиши билан бошланади. Муаммо кўпинча кандайдир ҳал этилмаган масалалар билан тенглаштирилади. Ҳар бир муаммо қатор масалаларни ўз ичига олади, масалалар, гарчи, муаммонинг кўриниши бўлсада лекин ҳамма масала ҳам муаммо бўлавермайди. Муаммо бу аниқ ва ноаниқ чегаралардан таркиб топган масаладир, шунинг учун уни қўйилиши маълум билимлар чизиғидан чиқишни англатади. У олдинги билимлар мавжуд муаммоларни ечишга имкон бермаса, янгилари эса ҳали йўлга қуйилмаган юзага келади. Яъни муаммо ҳал этишни талаб этадиган, зиддиятли вазият.
Муаммо – бу жамият ҳаётида юзага келган ва кўплаб одамларнинг манфаатларига даҳлдор бўлган зиддиятли жараён. Муаммонинг қўйилиши социологик тадқиқотнинг бошланишини бўғини ҳисобланади. Муаммо бевосита ҳал этиш талаб этиладиган ижтимоий вазифадир.
Муаммо социологик тадқиқотнинг бутун билиш фаолиятига қаратилган аниқ масалалар шаклида ифода этилади. Муаммони қўйиш жараёнида иккита асосий бажариладиган иш тартибини ажратиш мумкин: Муаммоли ҳолатни тушуниш ва муаммони аниқ ифодалаш.
Муаммони аниқ ифодалашда унда муаммоли ҳолат сифатида уни юзага келтирувчи реал зиддиятларни кўрсатишга интилиш лозим.
Кенг миқёсдаги муаммоларни қўйишдан чекланиш лозим, айниқса унчалик катта ҳажмда бўлмаган тадқиқотларда бу муҳим рол ўйнайди. Ижтимоий муаммо доимо, муайян одамлар бирлиги билан боғлиқ бўлган тарқатувчисини назарда тутади. Ўрганилаётган ижтимоий муаммони тарқатувчиси социологик тадқиқотнинг объекти ҳисобланади.
Объектни белгилаш тадқиқот предметини аниқлаш билан билгаликда амалга оширилади. Тадқиқот предмети ўрганилаётган муаммони кўпроқ даражада акс эттирувчи ва ўрганиш зарур бўлган объектнинг алоҳида тамонлари ва таркибини ўз ичига олади.
Қоидага кўра, тадқиқотнинг предмети муаммодаги марказий масаладан иборат бўлиб, ижтимоий муаммо ва тадқиқот объектини ўзаро алоқасини акс этади.
Социологнинг барча ишларини босқичлари унинг асосий хужжати бўлган социологик тадқиқот дастурида акс этиши лозим.
Социологик тадқиқотларда дастур мажбурий хужжат ҳисобланади. Тадқиқотнинг назарий ёки амалий, тезкор ёки узоқ муддатли бўлишидан қатъий назар, унинг дастлабки маълумотлари, мақсади ва вазифаси, методик таъминоти, ташкилий структураси тадқиқот дастурида белгиланади.
Социологик тадқиқот дастури кутилаётган тадбирнинг режаси ёки схемасини, бутун тадқиқотнинг концепциясини ифода этиш мақсадидаги, илмий тадқиқотларнинг стратегик хужжатлар турига киради. У ўрганилаётган аниқ ходиса ва жараённинг методологик ва методик усулларнинг назарий асосланишидан иборат бўлади.
Дастурнинг методологик қисми муаммонинг асосланиши, мақсадларни кўрсатиш, тадқмқотнинг объекти ва предметини белгилаш, асосий тушунчаларнинг мантиқий таҳлили, илмий фаразни ва тадқиқотнинг вазифасии таърифларишидан иборат бўлади. определении объекта и предмета исследования, логическом анализе основных понятий, формулировке гипотез и задач исследования.
Дастурнинг методик қисми бир бутунликни касб этиб, дастлабки социологик маълумотлар йиғишда фойдаланиладиган методлар тавсифи, маълумотлар йиғишда воситаларнинг мантиқий структураси, маълумотларни ҳисоблаш техникасида қайта ишлашнинг мантиқий схемаси кабиларни ўз ичига олади.
Дастур қуйдаги талабларга мос келиши лозим:
1) унинг бача қоидалари аниқ бўлиши керак;
2) у кетма-кетликда ва мантиқий асосланиши керак;
3) у айрим тузатишлар киритиш мумкин даражада бўлиши лозим;
4) у мавжуд имкониятлар билан ҳал этиш лозим бўлган вазифалардан таркиб топган бўлиши лозим.
Аксарият социологик тадқиқотлар ялпи эмас, танлов характерида бўлади: Қатъий қоидалар бўйича, ўрганилаётган объект доирасида ижтимоий-демографик белгиларига кўра муайян одамларни саралаб олишдир. Бундай тадқиқот танлаб олинган деб номланади.
Танлаб олиш орқали тадқиқ этиш, ўзи ҳақида ва ўзининг фикрларини берувчи респондентлардан маҳсус сараланган гуруҳи одамларининг хулқ-атвори хақидаги маълумотларни сўровнома воситасида тизимли йиғиб олиш усулидир.
Тўгри ўтказилган танлов ҳар қандай сўровномани муваффақияти кафолати ва дастлабки заруриятидир. Агар социолог танлов жамламасини яъни сўровномада иштирок этувчи одамлар гуруҳини нотўғри ташкил этса, тадқиқот натижалари аниқ чиқмайди ва у ҳеч кимга керак бўлмайди.
Ялпи сўровнома ўтказишдан кўра, танлов методи сезиларли устунликларга эга. Масалан иш ҳажмини қисқартиради, куч ва маблағни иқтисод қилига имкон беради, амалда ялпи ўрганиш имонияти мавжуд бўлмаган объектларни ҳам ўрганишга имкон беради. Танлов тадқиқотнинг илмий қоидаларига риоя этилсагина бу яхши натижа беради.
Танлаш социологик тадқиқот объектининг бевосита ўрганишга қўйилган элементлари йиғиндисидир.
Ишончли натижалар олиш учун, танлаш қоидаларига қатъий риоя қилиш лозим.
Механик танлов методи. Умумий мажмуадан тенг ораликдаги респондентлар керакли миқдорда сараланади. (масалан, ҳар ўнинчиси).
Серияли танлов методи. Тадқиқ этиш учун умумий мажмуадан бир турдаги қисмларга бўлиниб ва ҳар бир қисм тенг равишда саралаб олинади (масалан, ҳар бир қисмдан 20% респонденлар ).
Тўп-тўп танлаш методи. Саралаш бирлиги сифатида алоҳида респондентлар эмас, балки гуруҳлар бўлади. Бундай танлаш усули, агарда гуруҳлар таркиби ўзаро ўхшаса қўлланилади.
Асосий массив методи. Сўровномани умумий 60-70% яхлитликда тақдим қилади.
Квант танлов методи. Респондентларни танлашда тўрттадан кам бўлмаган белгидан фойдаланишни талаб этадиган, бир мунча мураккаб метод ҳисобланади.
Бундай тадқиқотлардатанлов мажмуасида сўровномада қатнашишдан бўйин товлаш назорат белгисига кўра 5% дан ошмаса репрезентативлик деб ҳисобланади. Унчалик катта бўлмаган умумий мажмуада(масалан, 100-250 киши билан факультета доирасида) ялпи анкета сўровномаси ўтказилса репрезентативлик бўлади. ОЎЮ доирасида ўтказиладиган тадқиқотларда талабалар умумий сонининг 10% дан сўровномада ўтказиш лозим бўлади.
4. Мақсад.
Тадқиқотнинг мақсади унинг якуний натижаси билиш учун мўлжалланади, назарий-билиш, ва амалий вазифаларнинг, тадқиқот мақсадини амалга оширишга олиниши керак бўлган жавобларни саволларини ифода этади.3 Шу ўринда таъкидлаб ўтамизки, социологик тадқиқотни эмпирик мақсад тузишда аниқ тавсиялар ишлаб чиқиш муҳим ҳисобланади.
Мақсад – бу тадқиқот ўтказишда, унинг натижасида олишни ҳоҳлаган бирқанча кутилаётган натижаларимиз.
Мақсад – Фақадгина тадқиқот ўтказиш ёрдамида эришиладиган кутилаётган якуний натижанинг (муаммони ҳал этилиши) моделидир. Мақсаднинг қўйилган дастурга қаратилиши, назарий, услубий, ташкилий, мезонларнинг самарадорлиги учун ҳизмат қилади. Фундаментал ёки назарий тадқиқотдан кутилаётган натижалар ижтимоий объектнинг стуктураси, функцияси, ривожлариши шакли борасида янги билим болиши мумкин.
Тадқиқотлар мақсадига кўра икки турга ажратилади:
- ижтимоий-муаммоларни ҳал этишда янгича ёндашувларни ишлаб чиқиш мақсадига қаратилган, назарий-амалий;
- Аниқ ижтимоий муаммоларни ҳал этишга йўналтирилган, амалий тадқиқотлар.
Тадқиқотнинг мақсадини аниқлаштириш, тадқиқотнинг вазифасини илгаи суришга имкон беради. Вазифалар - муаммонинг таҳлили ва ечими учун белгилаб қўйиладиган ҳаракатларнинг аниқ талаблардир. Улар мақсадни амалга оширишга хизмат қилади ва воситачилик характерига эга бўлади.
Улар асосий ва ҳусусий бўлиши мумкин. Асосий ва ҳусусий вазивалар мантиқан боғланган бўлиб, ҳусусийлари асосийларидан келиб чиқади. Масалан, амалий тадқиқотниг асосий вазифаларига: муаммога оид мавжуд адабиётларни ўрганиш ва таҳлил этиш; олинган маълумотларни йиғиш ва таҳлил этиш; шунингдек муаммони ҳал этиш вариантларини ишлаб чиқишлар киради.
Объект – бу муаммоли вазиятни келтириб чиқарувчи ва ўрганиш учун танлаб олинган жараён ёки ҳодисадир. Тадқиқот ишини ўтказиш давомида тадқиқотнинг объекти ва предмети учун бир қанча вариантлар мавжуд бўлади. Дастлабки ҳолатларда тадқиқотнинг объекти ва предмети ўзаро бутунлик ва унинг қисми каби нисбатда бўлади. Улар ўртасидаги алоқадорликни бундай белгилаш, предметнинг объект ичида бўлишлигини билдиради.
Айнан тадқиқотнинг предмети тадқиқотнинг мавзусини аниқлаштиради. Тадқиқотнинг предмети аниқ ижтимоий реалликдаги муаммоли ҳолатларни, субъектнинг ижтимоий ҳаётдаги фаолиятини ўз ичига олиб илмий билиш жараёнига киритади.
Муаммонинг таҳлили асосида объектни белгилаш амалга оширилади. Муаммоли ҳолатлардаги ижтимоий зид мазмундаги ижтимоий воқъелик объект сифатида ҳисобланади.
Социологик тадқиқот объекти кенг маънода у ёки бу ижимоий муаммони ўз ичига олади, тор маънода социолога зарур маълумотни бера оладиган одамлар ёки объект. Кўп ҳолатларда ижтимоий гуруҳ объект сифатида юзага чиқади. Мисол учун, агар Олий ўқув юртларида кечга қолишларни сабаби ўргалилаётган бўлса, талабалар ва ўқитувчилар объект бўлиб ҳисобланади.
Тадқиқотнинг предмети ўрганилаётган муаммони тўла равишда ифодаловчи ва ўрганишга йўл очувчи тамонларини ўз ичига олади. Олий ўқув юртларида дарсга кеч қолиш сабаблари – бу тадқиқотнинг предметидир. У ўзида тадқиқотнинг объекти ва ижтимоий муаммони ўзида жамлаганлигини ифодасини кўрсатмоқда.
Тадқиқотнинг предмети – объект муносабатлари ва мавжуд таркибини билишда айниқса тадқиқот муаммосини ечимини топишда муҳим рол ўйнайди. Предметни аниқлаштириш объектнинг таркиби ва қуйилган муаммонинг тавсифи, социологнинг илмий даражаси, тадқиқот воситаларининг мавжудлигига боғлиқ бўлади. Предмет тадқиқот объектининг таркиб ва белгиларини таҳлили асосида шакллансада, лекин у билан мос тушмайди. Бир объект турли муаммолари ечими топишда ўрганилиши мумкин ва кўплаб тадқиқот предметларини назарда тутиши мумкин. Предмет ўрганилаётган муайян тадқиқот объекти доирасида билиш чегараларини белгилайди. Предметнинг тўғри танланиши, муаммонинг аниқ ифодаси ва объектнинг тизимли таҳлилини таъминлайди. Тадқиқотнинг муаммоси етарли даражада аниқ бўлмаган ҳолатларда, предметни қўйиш учун илмий изланиш зарур бўлади.
Гипотеза – ўрганилаётган ҳодиса ва жараёнларни тушунтиришда, муаммони ҳал этишда, тасдиқлаш ва рад этиш учун илгари суриладиган, илмий фараз
Гипотеза илмий изланишни бош йўналишини белгилаб, асосий методологик восита ҳисобланади ва бутун тадқиқот жараёнини ташкилотчиси бўлади.
«Илмий фаразга қуйдаги иккита асосий талаблар мавжуд бўлади:
а) илмий фараз аниқ бўлмаган тушунчалардан иборат бўлмаслиги керак;
б) у мавжуд усуллар ёрдамида синовдан ўтган бўлиши керак.4
Илмий фаразни (гипотезани) текшириш мантиқий ҳулосани келтириб чиқарадиган натижани текшириш демакдир. Илмий фаразни текшириш натижаси фарзни тасдиқлаш ёки рад этиши мумкин.
Гипотезлар – бу ўрганилаётган муаммонинг тавсифи ва юзга келиш сабаблари ҳақидаги таклифлар ифодаси.
Гипотезаларни шакллантириш учун олдинги ўтказилган тадқиқотлар маълумоти ёки иқтисодиёт, статистика, психологияга оид маълумотлар борасида дастлабки ахборотларга таяниш лозим. Изланувчилик тадқиқоти илмий фаразга эга бўлмаслиги мумкин лекин, таҳлилий, сабабий алоқаларни, вазифавий боғлиқликни ўргашиш, қоидага кўра бундай боғлиқликнинг айнан қайси жиҳатлари билан алоқадорлиги, қандай тавсифлари, йўналиши ва кучи, доимо илмий фаразга таянади.
Тадқиқотнинг вазифаси – бу тадқиқотда қўйилган мақсадни амалга оширишда, муаммони ҳал этишда ёки илгари сурилган илмий фаразларни текшириш учун зарур бўладиган тадқиқот фаолиятидир.
Дастурнинг тадқиқотдаги ўрни ва аҳамияти
Белгиларни қайд қилишга асосланувчи тушунча индикатор (кўрсатгичлар) тушунчаси дейилади. Бу ўрганилаётган объектнинг кузатиш ва ўлчаш мумкин бўлган, бошқа тавсифлари билан алоқадорликга киришадиган, бевосита тадқиқ қилиш имкони мавжуд бўлмаган элемен ёки ҳусусиятларидир.
Кўрсатгичларни излаш жараёни кўп босқичли жараён ҳисобланади. Қачонки дастурда ҳал қилувчи тушунчалардан кўрсадгичларни қайд қилишга ўтилса, бу муассоли ҳолатниг мантиқий структураси англатади. Эмпирик маълумотлар йиғилгандан сўнг, уни яна ушбу стуктурага солиштирилади ва шундан сўнг бунинг асосида тадқиқот натижаларини изоҳлаш мазмуни юзага келтирилади. Дастлабки илмий фаразлардан ўз тастиқини топмаганлари чиқариб ташланади, мос келганлари эса амалиётда синаш учун жорий этилади.