СОДЕРЖАНИЕ
Ш. Рәкыйпов. «Чәчәкләр сөйли белә»
Асрарга бала бирәм, кем ала?(Инша)
Ф. Әмирханның «Нәҗип» хикәясендә пейзаж
Һ. Такташ. «Караборынның дусты»
Караборынның кичерешләрен сурәтләүдә авторның осталыгы(Хикәя итү)
Әгәр мин тылсымчы булсам... (Инша)
«Ана бәйрәме» шигыренең халык авыз иҗаты белән уртаклыгы(Инша)
М. Җәлилнең «Ана бәйрәме» шигырендә ананың кичерешләре(Инша)
Нәни солдатның тапкырлыгы(Инша)
Ш. Галиев. «Шәвәли маҗаралары»
Ш. Галиев. «Рәхмәтләр хакында»
Ш. Галиев. «Сабантуйда җиңелгән малай»
Л. Фәттаховның «Сабан туе» картинасының репродукциясе өстендә эшләү
Хуҗа Насретдин − халык герое (Инша)
Вәли һәм Хәбибрахман образлары (Инша)
Шигырьдә сурәтләнгән авыл(Инша)
X. Туфан. «Гөлләр инде яфрак яралар»
Г. Ибраһимов. «Кызыл чәчәкләр»
Мәрдән абзый − бары әти, әти...(Инша)
Илсөяр образына характеристика(Инша)
И. Юзеев. «Бакчачы турында баллада»
Көчле рухлылар гына мактауга лаек(Инша)
Ч. Айтматов. «Беренче мөгаллим»
Б. Урманченың «Салтык болыны» картинасы буенча эш
Р. Миңнуллин. «Энекәш кирәк миңа!»
Р. Миңнуллин. «Әни, мин көчек күрдем!»
Олы җанлылык кече яшьтән башлана(Инша)
Язмышларың фаҗигале, Сөембикә-ханбика
Гыйлем алу − бәхетеңә бару(Инша)
Г. Тукай. «Печән базары, яхуд Яңа Кисекбаш»
Поэмадагы әкият алымнары(Инша)
Һ. Такташ. «Гасырлар һәм минутлар»
Артыкбикә образына характеристика
Минем Госман образына мөнәсәбәтем(Инша)
Минем халкым − минем язмышым(Инша)
Ә. Еники. «Әйтелмәгән васыять»
Г. Ахунов. «Артышлы тау буенда»
Х. Сарьян. «Бер ананың биш улы»
Маһисәрвәр апа − бөек ана!(Инша)
Эчкән кеше − беткән кеше (Инша)
Мирзаның үлеме − иң югары дәрәҗәдәге мәгънәле үлем (Инша)
Дастаннар һәм аларның барлыкка килүе
Ф. Кәрими. «Салих бабайның өйләнүе»
Галиябану һәм Хәлил − иске гадәт-йола корбаннары(Инша)
Г. Бәширов. «Туган ягым − яшел бишек»
М. Җәлилнең тоткынлыктагы кичерешләре(Эссе)
Н. Фәттах. «Итил суы ака торур»
Тарихлардай килгән хакыйкать(Инша)
Сезнең тормыш − үзе батырлык(Инша)
Һәр кешенең гомере − язылмаган китап(Инша)
Саҗидә Сөляйманова − минем яраткан шагыйрәм(Инша)
Ана һәм Туган тел! Мәңге аерылгысыз, изге төшенчәләр. Мин үзем «ана сөте белән» дигәнне дә «ана теле» дип ишетәм. Мәгълүм мәкальне дә: «Ана теле белән кермәсә, башка тел белән кермәс», − дип аңлап була. Күрче, татарда бит туган тел дип тә, ана теле дип тә әйтелә. Кешегә нәселнең, халкының асыл сыйфатларын да иң әүвәл тел тәме, тел кодрәте ярдәмендә ана бирә. Бала табу вазифасын беркемгә дә тапшыра алмаган кебек, баласына тел ачкычы бирү бурычын да ана беркемгә дә ышанып тапшыра алмый.
Әйе, бу эштә әти дә, әби-бабай да, туганнар да, балалар бакчасы да, мәктәп тә катнаша, алар да җаваплы, әмма бала күңеленә тел орлыгы чәчү − бары тик ана җаваплылыгында. Мин үзем − газиз телемне әниемнән мирас итеп алган иң бәхетле кешеләрнең берсе. Югыйсә, кайберәүләр, шактый озын гомер кичереп тә, мондый бәхеткә ирешә алмаганнар, андыйларның фаҗигасен күп ишеткәнем бар.
Гәрчә, бу соңгы елларда ана телебездә уңай якка үзгәрешләр дә булды. Тәрбия эше белән бәйле зыялыларның, аналарның, матбугатның, Туфан Миңнуллин кебек депутатларыбызның тырышлыгы бушка китмәде: татар теле башта Татарстанның Дәүләт суверенлыгы турында декларациядә, аннары Татарстан Республикасы Конституциясендә дәүләт теле буларак рәсмиләштерелде. Иң мөһиме: татар кешесендә ана теле өчен горурлык хисе, аның язмышына карата өмет тойгысы бөреләнеп, шул хисне ачыктан-ачык әйтүдән курыкмау, оялмау үсә башлады. Ә бу адәм баласының иң изге хисе − туган телгә гамьле, хөрмәтле булганда гына кеше үз иленең, төбәгенең, гаиләсенең шәҗәрәсен, тарихын аңлый ала; халкыңны, тарихыңны белүдән башкалар теленә хөрмәт белән карау фикере тәрбияләнә.
«Тел − ананың зур бүләге». Мин әни биргән бүләккә бик сөенәм, аның белән горурланам. Юкка гына шагыйрь Сибгат Хәким дә язмышыннан: «...ирекле ит, туган телем белән бәхетле ит, бүтән йөдәтмәм...» − дип үтенмәгәндер. Бишек җырларын тыңлап үскән кеше генә үз ана телен яхшы белә аладыр ул. Мин үзем дә шундый бәхеткә ирешкән бала.
Миңа әнием бишек җырлары урынына күбрәк Г. Тукай сүзләренә язылган «Туган тел» җырын җырлаган. 3-4 яшькә җиткәндә, бу җырны үзем дә җырлый идем инде. Аны бит миңа әнием өйрәткән, өйрәтеп кенә калмаган, каныма сеңдергән, бу кан бөтен тәнем буйлап хәрәкәт иткән. Шулай булмаса, туган телемне − ана телемне бу кадәр яратыр идемме соң?!
Әнием җырлар җырласа, әтием әкиятләр сөйли иде, ул аларның күбесен үзе уйлап чыгара. Җилле-давыллы кичләрдә бездә еш кына ут бетә. Өйдә ут беткән кич безнең өчен әкиятләр кичәсенә әйләнә. Әтиебез 3-4 сәгать буе әкият сөйли иде. Сабый өчен әти-әнисе канаты астында үз телендә әкият тыңлаудан да зур бәхет юктыр ул.
Бу дөньяда бер генә баланың да бер генә анага да шагыйрь Мөдәррис Әгъләмов сүзләре белән:
Тел, әдәп, әхлак дигәнне өйрәтмәгән хатын,
«Ана» дип аталырга бармы синең хакың?! −
дип әйтергә теле бармасын, җае чыкмасын иде. И-и-и, аналар, тәрбияләп үстергән балагызга сез чын йөрәктән Саҗидә Сөләйманова сүзләре белән:
Йөрәк каным белән Ил бирдем дә,
Күкрәк сөтем белән Тел бирдем,
Саклый алсаң − мәңгелек фатихам.
Җуйсаң, сатсаң − күкрәк сөтем хәрам!.. −
дип әйтә алсагыз иде, ә без, балалар, сезгә Зыя Ярмәки сүзләре белән болай җавап бирә алсак иде:
Күңелемә алтын кебек сүзләр тезеп киткән әни,
Мин сөйләрмен, әнкәем, илгә синең ул сүзләрне.
И, миңа тойгы сөйләрлек тел биреп киткән әни.
Әтием, әнием − минем өчен иң кадерле кешеләр. Тигез канат, тату гаиләдә үсүем белән дә мин чиксез бәхетлемен. Аларга һәм туган телемә рәхмәтемне үзем иҗат иткән шигъри юллар аша җиткерәсем килә:
Бар җиһанга эндәшәсем килә:
− Мин бәхетле, ап-ак кышым бар.
Үз телендә генә сайрап торган
Күңелемдә бәхет кошым бар.
Мин бәхетле, әбкәм сине тапкан
Һәр ел саен килгән язым бар.
Гомер һәм тел бүләк иткән әнкәм,
Җаным тулы сиңа назым бар.
Мин бәхетле, җиргә әткәм туган,
Муллыкка күмелгән көзем бар.
Туган телдә җырлап яшәүче
«Ләкләк» алып килгән үзем бар.
Учебное издание
Гимадиева Назия Саляховна
Билалова Альфинур Гильмутдиновна
По страницам учебников литературы
(Пособие для учащихся V—VIII классов)
(на татарском языке)
Редакторы Г.Ш. Шакирҗанова
Битләргә салучы И.К. Галләмов
Форматы 60x84 1/16. Офсет кәгазьдә. «SL_Таймс» гарнитурасы. Нәшер-хисап табагы 7,75. Тиражы 3000 данә. ОКП коды − 953000
«Яңалиф» нәшрияты. 420088, Казан, Ак. Губкин ур., 50.
Тел.: (843) 272-55-73.
«ЭксПресс-Плюс» нәшрият-полиграфия үзәгендә басылды.
Казан, Даурия ур., 20. Тел/факс: (843) 298-64-15.
2