М О Р Ф О Л О Г И КЪАМАЬЛА ДОАКЪОШ
Дешаш хул ло1амеи г1улакхеи. Ло1амеча дешаша моллаг1ча цхьан хаттара жоп лу, х1аьта г1улакха дешаша цхьанна а хаттара жоп лац. М а с а л а: Тха беша баг1а 1ажаш а, кхораш а, хьачаш а. Укх предложени мича? -
яхача хаттара жоп лу беша яхача дешо, хьан беша? - тха яха жоп лу, баг1а - яхачо дешо жоп лу фу ду? яхача хаттара, баг1а фу? - 1ажаш, кхораш, хьачаш, х1аьта а, a,a предложене юкъера дешаш цхьаккха жоп луш дац.
Ло1амеча дешаша хьахьокх х1амаш, нах (к1аьнк, лор, ц1а, г1анд, истол), цар белгалонаш (хоза, говза, лакха, герга), деш дола дар (хьеж, деш, латт), моттиг (ц1аг1а, цига, коа), ха (тахан, соахка) и. кх.д1.
Г1улакха дешаша (а, и, е, х1аьта, т1а) цхьаккха х1ама а, белгало а, дар а хьахьокхац.
Ло1амеча дешаех предложене маьженаш хул, х1аьта г1улакха дешаех хилац. М а с а л а: Гобаьккха хьахозар белам а, г1араш а, ц1ог1арч а. Хьахозар - сказуеми да,
белам, г1араш, ц1ог1арч - карардар да, гобаьккха - меттига лоаттам. Х1аьта а, a, a предложене цхьаккха маьже хилац, цар в1ашаг1хеттад цхьантайпара карардараш.
Ло1аме а г1улакха а дешаш къамаьла доакъошта декъалу. Къамаьла доакъош г1алг1ай метта юкъе итт да. Царех ло1аме дешаш да: ц1ердош, белгалдош, таьрахьдош, ц1ерметтдош, хандош, куцдош; г1улакха дешаш да: хоттарг, дешт1ехье, дакъилгаш, айдардешаш.
МОРФОЛОГИ - къамаьла доакъоши, цар грамматически белгалонаши, къамаьла доакъой хувцадалара бокъонаши 1омош дола метта 1илман дакъа да.
Къамаьла доакъош в1ашаг1къаст:
1)лоарх1амца;
2)предложене юкъе долча цун г1улакхаца е кхыча дешашцарча цун бувзамца;
3)дешаш хувцадалареи, керда дешаш хьахилареи формашца. Цар еррига белгалонаш д1ахо ювцаргья
Ц1ЕРДОШ
Саг е х1ама белгал а деш, мала? фу? яхача хаттарашта жоп луча къамаьла даькъах ц1ердош оал. М а с а л а: мала? салте, да, нана, йиша, воша; фу? ручка, книжка, ц1а, котам, москал, устаг1а, завод.
Ц1ердешаш тайп-тайпара лоарх1ам болаш хул. Цар белгалду:
1)Нах: ахархо, г1ашло, дешархо, лор, эпсар.
2)Хьайбаш: говр, етт, газа, 1аьхар, инкал.
3)Оакхарий: борз, ча, цогал, пхьагал, лом.
4)Оалхазараш: котам, москал, кхокх, къайг.
5)Садоала х1амаш: моза, зунгат, к1ормац.
6)Хьаеш йола х1амаш: парта, истол, завод, коч.
7)Баьцовг1аш: к1а, борц, поп, хьех, наж, 1аж.
8)Металлаш: аьшк, ц1аста, даш, дотув.
9)Шийх кхы х1ама хьахулаш йола х1амаш: шура, хьоар, мехкдаьтта.
КХЕТАМЕИ КХЕТАМЗЕИ Ц1ЕРДЕША
Цердешаш хул нах белгалбеши(к1аьнк, йи1иг, лор, артист, хьехархо и кх.д1.), кхы мел дола х1ама белгалдеши (къоалам, тетрадь, машина, говр, етт, к1а, лоа и кх.д1.)
Нах белгалбеча ц1ердешаех кхетаме ц1ердешаш оал, цар жоп лу мала? яхача хаттара. М а с а л а: к1аьнк,
къонах, салте, йи1иг.
Кхы мел дола х1ама белгалдеча ц1ердешаех кхетамза ц1ердешаш оал, цар жоп лу фу? яхача хаттара. М а с а л а:
ц1а, кор, коанаш.
ДОАЛАРЕИ ЮКЪАРЕИ Ц1ЕРДЕШАШ
Ц1ердешаш хул доалареи юкъареи. Цхьан тайпарча х1амаех къаьстта цхьа х1ама белгалдечарех доалара ц1ердешаш оал.
Доалара ц1ердешаш да:
1) сага ц1и, даь ц1и, тайпан ц1и: Зязиков Хьусена Бахьаудин;
2) хьайбаех, ж1алеех и кх.д1. техка ц1ераш: Марац, Лайка, Марта;
3) паччахьалкхений, городий, юртий, лоамий ц1ераш: Германи, Москва, Наьсаре, Казбек;
4) газетий, журналий, книжкай ц1ераш: газета "Сердало", журнал "Села1ад", повесть "Т1ахьехам".
5) фабрикий, заводий, колхозий, и кх.д1. йола ц1ераш: завод "Трансмаш", колхоз "Шерипова", совхоз "Ингушский";
6) организацей, учрежденей, ц1ай йола ц1ераш: РФ Правительство, Цхьоалаг1а май и кх.д1.
Цхьан тайпара мел йола х1ама белгалъеча ц1ердешаех юкъара ц1ердешаш оал. Масала: ц1а, кор, котам, юрт и кх.д1.
Доалара ц1ердешаш доккхача алапаца язду, х1аьта юкъара ц1ердешаш з1амигача алапаца язду.
Ц1ЕРДЕШАЙ ТАЬРАХЬ УЖ НИЙСА ЯЗДАРА БОКЪОНАШ
Дукхаг1дола ц1ердешаш цхьоален а дукхален таьрахье хул.
Цхьоален таьрахье ц1ердешо моллаг1а цхьа саг е х1ама белгалду. Масала: воша, йиша, ц1а, г1анд, беш, город.
Дукхален таьрахье ц1ердешо белгалду шиъ е кхы дукхаг1а долах1амаш. Масала: вежарий, йижарий, ц1енош, г1андаш, бешамаш, городаш.
Ц1ердешаш дукхален таьрахье доал тайп-тайпара суффиксаш т1акхетарца е еррига лард эргаяларца:
1)ц1ердеша -аш, -ш яха суффиксаш т1акхетарца. Масала: к1аьнк-к1аьшкаш, кхор-кхораш, ворда-вордаш;
2)ц1ердеша -наш, -нош, -маш т1акхетарца. Масала: белгало-белгалонаш, аре-аренаш, ди-денош; цхьайолча хана уж суффиксаш т1акхеташ, овлан оазаш хувцалу: са-саьнаш, са-синош.
3)ц1ердеша -араш т1акхетарца. Масала:
мукх-мукхараш, нув-новраш;
4) ц1ердеша -ш т1акхетарца, цун хьалхара оаз е о-га йоалаш. Масала: чами-чамеш, баьри-баьреш, тани-танеш;
5)ц1ердеша -й, -ий т1акхетарца. Масала: болхло-болхлой, ахархо-ахархой, ка-кой;
6)ц1ердеша -рч т1акхетарца. Масала: доа-доарч, сай-саьрч.
7)ц1ердеша еррига лард хувцаяларца хьахул дукхален таьрахь. Масала: саг-нах, йо1-мехкарий, во1-къонгаш.
Цхьоален таьрахь мара ца хула ц1ердешаш да вай метта:
1)доалара ц1ердешаш: Ахьмад, Грозный, Шолжа;
2)цхьан сага е х1аман белгало хьахьокхаш дола ц1ердешаш: хозал, майрал, т1унал кх.д1.
3)1аламца бувзам бола ц1ердешаш: 1а, ахка, лоа,
шелал;
4)хандешах хинна ц1ердешаш: алар, ваг1ар; Дукхален таьрахье мара ца хула ц1ердешаш да, уж
дукха дац, дагалаца дезаш да; й1овхараш, чураш, юхьмараж.
Дукхален таьрахье даьнна ц1ердешаш д1аоалача хана суффиксий -ш метта -ж хоз, дагалаца -ж т1ехь долаш цхьаккха суффикс яц, г1андаш, кораш, саьнаш.
Ц1ЕРДЕШАЙ ГРАММАТИЧЕСКИ КЛАССАШ
Г1алг1ай метта деррига ц1ердешаш классашта декъалу. Уж ялх класс я. Ялххе класс белгалйоаккхаш биъ
классни гойтам ба: б, в, д, й (я). Уж гойтамаш лел г1он